Công nghệ bước vào xưởng mộc: Không phải để thay người thợ
Thế hệ nghệ nhân trẻ gỗ ở Sơn Đồng đang chủ động kết hợp máy CNC nghề mộc, công nghệ in 3D thủ công và các công cụ AI để rút ngắn thời gian chế tác, nâng độ chính xác nhưng vẫn giữ hồn nghề và bản sắc văn hóa trong từng sản phẩm gỗ truyền thống. Đó không phải là câu chuyện máy móc “soán ngôi” người thợ, mà là cách người trẻ định nghĩa lại nghề mộc trong kỷ nguyên số: thủ công không đồng nghĩa với chậm chạp, truyền thống không đồng nghĩa với bảo thủ. Đưa AI, in 3D và máy CNC vào xưởng, nghệ nhân Nguyễn Xuân Thắng – thế hệ thứ ba sinh ra trong một gia đình làm nghề tại Sơn Đồng – đã rút ngắn một nửa thời gian chế tác, biến những biểu tượng văn hóa Việt thành những sản phẩm nhỏ gọn đủ chuẩn để vươn ra thị trường quốc tế.
Máy CNC, in 3D, AI: Bộ ba tăng tốc sản xuất gỗ hiệu quả
Điểm đáng chú ý trong cách làm của thế hệ trẻ là họ không dùng công nghệ theo phong trào, mà gắn nó với các “nút thắt” của nghề mộc truyền thống. Với những hiện vật cổ, Nguyễn Xuân Thắng dùng quét 3D để thu dữ liệu không gian ba chiều; khi chỉ có ảnh tư liệu, anh dùng AI để dựng hình khối ban đầu đạt độ chính xác khoảng 60–70%, rồi hoàn thiện file 3D trên phần mềm. File này không đi thẳng vào sản xuất mà được in 3D thành mẫu, giúp nghệ nhân cầm nắm, soi từng đường nét trước khi quyết định làm khuôn hay đưa lên máy đục gỗ. Theo một nhận định giàu dữ liệu: “Ứng dụng công nghệ từ dựng hình 3D, số hóa đến in mẫu đã giúp rút ngắn thời gian tạo mẫu thủ công xuống chỉ còn khoảng 20% so với phương pháp đắp đất hay đục tay truyền thống trước đây”.
Tăng năng suất nhưng không đánh đổi bản sắc thủ công
Khi mẫu đã chuẩn, sản xuất gỗ hiệu quả được giao cho dàn máy CNC nghề mộc với bốn đầu đục chạy đồng thời, có thể chạm khắc cùng lúc bốn sản phẩm với độ đồng đều và chính xác cao. Một máy CNC vận hành ổn định 10 tiếng mỗi ngày gánh được khối lượng tương đương ba người thợ đục tay lành nghề. Với đơn hàng số lượng lớn, thời gian chế tác giảm ít nhất 50% so với làm tay truyền thống – con số đủ để cho thấy công nghệ không còn là phụ kiện mà là “trợ thủ” chiến lược. Tuy vậy, điểm mấu chốt nằm ở triết lý: “Chúng tôi không dùng máy để thay nghệ nhân. Chúng tôi dùng máy để nghệ nhân có thể làm được những việc trước đây mất rất nhiều thời gian và sức lực”. Phần tinh xảo, tạo thần thái cho linh vật, tượng, đồ thờ vẫn là công đoạn thủ công, giữ nguyên yêu cầu về con mắt nghề và cái tâm của người thợ.
Từ đình, đền đến bàn làm việc: Văn hóa Việt trở thành sản phẩm sống
Sự chuyển hướng từ đồ thờ cỡ lớn sang các sản phẩm mỹ nghệ thu nhỏ cho thấy người trẻ đã hiểu rằng muốn bảo vệ di sản thì phải đưa nó vào đời sống hiện đại, không thể để văn hóa chỉ nằm trong đình, đền hay chùa. Sau khi tốt nghiệp chuyên ngành thiết kế nội thất, Nguyễn Xuân Thắng nhận ra khách quốc tế dù mê kỹ nghệ Sơn Đồng vẫn khó có thể xách tay một pho tượng lớn hay bộ đồ thờ cồng kềnh về nước, và sự thiếu vắng những món quà nhỏ gọn, mang đậm bản sắc làng nghề khiến anh trăn trở. Từ đó anh thiết kế nghê cổ, phỗng, rồng thời Lý dưới dạng chặn giấy, ống cắm bút, đồ decor… vẫn giữ được hồn cốt nhưng phù hợp bàn làm việc, phòng khách hay khách sạn ở nước ngoài. Phản hồi của khách quốc tế tập trung vào chất lượng hoàn thiện tinh xảo và giá trị nghệ thuật mang đậm văn hóa Việt.
Giữ lửa làng nghề: Công nghệ chỉ là điều kiện cần, người trẻ mới là điều kiện đủ
Câu chuyện tại Sơn Đồng không dừng ở vài xưởng tiên phong; nó đặt lại bài toán sống còn cho mọi làng nghề: nếu người trẻ không nhìn thấy tương lai với nghề, di sản sẽ khó tránh khỏi mai một. Nghệ nhân trẻ Nguyễn Viết Quân – người nhận Giấy khen vì thành tích phát triển làng nghề Sơn Đồng – nhấn mạnh rằng điều cần giữ bằng mọi giá là kỹ thuật truyền thống và cái tâm của người thợ, còn mẫu mã, cách giới thiệu sản phẩm hay ứng dụng công nghệ thì có thể đổi mới. Anh cho rằng muốn truyền nghề, không thể chỉ nói “nghề này quý, nghề này phải giữ”, mà phải để người trẻ thấy được cơ hội sáng tạo, thấy có thể sống được bằng nghề. Khi máy CNC, in 3D, AI giúp tiết kiệm sức lực, giảm lãng phí vật liệu, nâng độ chính xác ở khâu khó, còn người thợ tập trung vào khâu tinh xảo, thì làng nghề không chỉ tồn tại như bảo tàng sống mà trở thành hệ sinh thái kinh tế – văn hóa bền vững.
