Chuyển đổi số thủ công: từ câu chuyện sống còn đến cơ hội bứt phá
Chuyển đổi số thủ công trong các làng nghề mộc truyền thống là quá trình đưa công nghệ số, máy móc hiện đại và phương thức kinh doanh trực tuyến vào sản xuất, phân phối và quản trị, trong khi vẫn giữ lại các kỹ thuật chạm khắc, xử lý gỗ và cảm quan nghề mộc được truyền qua nhiều thế hệ như một di sản sống. Trước yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập, các làng nghề tại Phú Thọ đang vươn mình mạnh mẽ thông qua việc đẩy mạnh đổi mới công nghệ, phát triển sản xuất gắn với chuyển đổi số và không ngừng mở rộng thị trường. Những chuyển động mang tính đột phá này không chỉ bảo tồn tinh hoa văn hóa cội nguồn mà còn tạo động lực thúc đẩy khu vực kinh tế tập thể phát triển theo hướng hiện đại, bền vững, mang lại sinh kế ấm no cho người dân nông thôn. Vấn đề không còn là "có chuyển đổi hay không" mà là làng nghề mộc sẽ chủ động đi cùng thời đại, hay chấp nhận bị bỏ lại phía sau.
Tiếng máy CNC trong làng mộc: công nghệ nâng cao sản xuất gỗ nhưng không xóa bàn tay thợ
Nhìn vào làng mộc Thanh Lãng, ta thấy rõ nhất cách công nghệ nâng cao sản xuất gỗ đang viết lại nhịp sống tại làng nghề truyền thống Việt Nam. Âm thanh lách cách của đục đẽo thủ công dần được thay thế bằng tiếng máy xẻ, máy đục CNC chạy nhịp nhàng. Địa phương đã chủ động quy hoạch lại không gian, hỗ trợ các hộ vay vốn ưu đãi để đầu tư hệ thống sấy gỗ, máy chạm khắc hiện đại nhằm nâng cao công suất, giải phóng sức lao động thủ công, tiết kiệm thời gian, tạo ra các sản phẩm có độ chính xác cơ khí cao, đáp ứng những đơn hàng lớn. Nhưng điều đáng nói là máy móc không làm mờ đi giá trị của kỹ thuật thủ công: mỗi bản vẽ CNC vẫn cần mắt nghề để chỉnh sửa, mỗi thớ gỗ vẫn cần thợ lành nghề để quyết định cấu trúc, tỷ lệ, hoa văn. Sự kết hợp giữa công nghệ số và kỹ thuật truyền thống tạo ra cơ hội phát triển mới cho các xưởng gỗ nhỏ, giúp họ nhận những hợp đồng mà trước đây năng lực sản xuất thủ công không cho phép.
Người thợ từ quen đục cưa đến livestream: chuyển đổi số bắt đầu từ tư duy
Điểm quyết định của chuyển đổi số thủ công không nằm ở chiếc máy CNC, mà ở việc người thợ dám thay đổi thói quen. Nếu như trước đây, người thợ chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thủ công, sản xuất nhỏ lẻ thì nay, tư duy cơ giới hóa và số hóa đã len lỏi vào từng ngõ ngách, xưởng thợ. Những người thợ vốn chỉ quen với đục, cưa nay đã thành thạo việc đưa sản phẩm lên các nền tảng số như facebook, zalo, tiktok để quảng bá và tìm kiếm đối tác. Câu chuyện của chị Kim Thị Thu Diễm là ví dụ rõ ràng: thay vì ngồi chờ khách tới nhà, chị dùng mạng xã hội để kể câu chuyện đằng sau mỗi thớ gỗ, nhờ đó doanh thu duy trì ổn định, thu nhập của thợ lành nghề đạt từ 10 đến 12 triệu đồng mỗi tháng, một mức từng là mơ ước tại nông thôn. Điều thú vị ở “lò rèn thời đại số” là những người thợ rèn vốn quen với hơi lửa hầm hập nay lại thuần thục livestream, quay video giới thiệu sản phẩm và chốt đơn ngay trên các sàn thương mại điện tử. Ở đây, kỹ năng số không thay thế tay nghề, mà giúp tay nghề được nhìn thấy và trả công xứng đáng hơn.
Kinh tế tập thể và chính sách: bệ đỡ để hồn nghề tồn tại trong thời đại số
Nếu chỉ trông vào nỗ lực từng hộ, chuyển đổi số làng nghề sẽ dễ bị manh mún. Vai trò của khu vực kinh tế tập thể và chính sách công là then chốt để bảo tồn kỹ thuật thủ công mà vẫn mở đường phát triển. Khu vực kinh tế tập thể của Phú Thọ hiện có 442 sản phẩm của 311 hợp tác xã và tổ hợp tác được chứng nhận OCOP từ 3 sao đến 5 sao. Việc liên kết sản xuất giúp chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu bài bản, tạo chỗ đứng cho làng nghề truyền thống Việt Nam trên thị trường rộng hơn. Mặc dù đã đạt được những kết quả tích cực, phần lớn cơ sở sản xuất vẫn nhỏ hẹp, nằm xen kẽ khu dân cư, tài chính hạn chế, nguy cơ ô nhiễm môi trường và rào cản về kỹ năng số của lao động lớn tuổi. Để tháo gỡ, tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 41/2025/NQ-HĐND về hỗ trợ phát triển nông nghiệp, nông thôn giai đoạn 2026-2030, với điểm đột phá là xây dựng các cụm công nghiệp, làng nghề tập trung, di dời cơ sở sản xuất ra khỏi khu dân cư để xử lý chất thải. Một câu nói đáng chú ý là: "Thời gian tới, Chi cục sẽ tiếp tục tham mưu với tỉnh triển khai hiệu quả các cơ chế hỗ trợ, trọng tâm là giúp các HTX và các làng nghề truyền thống đưa sản phẩm OCOP lên sàn thương mại điện tử và áp dụng phần mềm truy xuất nguồn gốc".
Tương lai làng nghề mộc: tiếng búa, tiếng đục và hơi thở công nghệ số
Nhịp sống tại các làng nghề Đất Tổ hôm nay không chỉ vang tiếng búa, tiếng đục mà còn mang đậm hơi thở của thời đại công nghệ số. Đây là hình ảnh cô đọng nhất cho tương lai làng nghề mộc: không phải bảo tàng sống bất động, mà là hệ sinh thái sản xuất gỗ biết dùng dữ liệu, phần mềm truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm để nuôi dưỡng giá trị di sản. Đồng thời, các cơ quan chuyên môn đặt mục tiêu gắn quy hoạch không gian làng nghề với bảo vệ môi trường, hướng tới thí điểm các mô hình “Làng nghề xanh” kết hợp du lịch trải nghiệm, coi đây là bệ phóng để kinh tế nông thôn phát triển bền vững. Điều này đặt ra yêu cầu thẳng thắn: thợ mộc, thợ rèn phải tiếp tục học cách làm việc với máy móc hiện đại và nền tảng số, trong khi thế hệ trẻ được khích lệ quay về làng nghề không chỉ vì kế sinh nhai mà vì họ thấy ở đó một tương lai. Nếu chuyển đổi số được nhìn như công cụ để hồn nghề tỏa sáng, chứ không là mối đe dọa, thì làng nghề mộc Việt Nam có cơ hội bước vào kỷ nguyên mới với bản sắc được tôn trọng.
