Hồ Milne Fiord biến mất: lời cảnh báo chứ không phải chuyện lạ vùng cực
Sự biến mất trong 2 tháng của hồ nước ngọt Bắc Cực Milne Fiord, vốn tồn tại khoảng 4.000 năm trên thềm băng Milne ở Bắc Cực Canada, là một ví dụ cô đọng cho thấy sụp đổ thềm băng đang diễn ra nhanh hơn dự báo khoa học và báo hiệu mực nước biển dâng sẽ tăng tốc, đe dọa nghiêm trọng các vùng ven biển trên toàn cầu. Đây không phải hiện tượng riêng lẻ, mà là mảnh ghép trong bức tranh biến đổi khí hậu đang dịch chuyển các vùng cực từ trạng thái ổn định sang mất kiểm soát. Hồ Milne Fiord nằm trên đảo Ellesmere thuộc vùng lãnh thổ Nunavut, từng là hồ epishelf nước ngọt cuối cùng được ghi nhận ở khu vực này. Cấu trúc kỳ lạ của nó – lớp nước ngọt dày tới khoảng 18 m nằm trên nước biển, bị khóa bởi thềm băng Milne và phủ thêm lớp băng dày 50–100 cm – đã duy trì hai hệ sinh thái gần như tách biệt trong cùng một cột nước suốt hàng nghìn năm. Khi thềm băng sụp đổ năm 2020, lớp “bức tường” tự nhiên biến mất, và hồ – cùng toàn bộ hệ sinh thái đặc biệt – bị cuốn trôi chỉ trong khoảng 2 tháng.
Từ một hồ nước ngọt Bắc Cực đến 11.300 tỷ tấn băng tan: mực nước biển dâng không còn là con số trừu tượng
Nếu Milne Fiord là câu chuyện địa phương ở Bắc Cực Canada, thì khối lượng băng đang biến mất ở Greenland và Nam Cực cho thấy tác động toàn cầu của biến đổi khí hậu. Một nghiên cứu mới cho biết khoảng 11.300 tỷ tấn băng tại hai vùng cực đã tan kể từ năm 1979, tương đương 11,3 triệu tỷ lít nước, đủ để phủ lớp băng dày 1,5 m lên toàn bộ phần lãnh thổ liền kề của Mỹ và làm mực nước biển toàn cầu dâng thêm khoảng 3,1 cm. Đây là mức tăng tưởng nhỏ trên thước đo, nhưng cực kỳ lớn đối với các thành phố ven biển. Theo Ines Otosaka, cứ mỗi cm nước biển dâng có thêm khoảng 2–3 triệu người phải đối mặt với ngập lụt ít nhất một lần mỗi năm. Điều đáng lo không chỉ là lượng băng đã mất, mà là cách nó mất đi. Khoảng 5/6 lượng băng tan không đến từ không khí nóng lên, mà từ nước biển ấm bào mòn các khối băng từ dưới và hai bên, khiến sông băng dịch chuyển nhanh ra đại dương. Cơ chế động lực học này tạo nguy cơ băng tan đột ngột, vượt qua “điểm tới hạn” mà sau đó quá trình sụp đổ thềm băng tự nuôi chính nó và rất khó đảo ngược.
Tốc độ sụp đổ thềm băng đang vượt trước mô hình khoa học
Cả câu chuyện hồ Milne Fiord lẫn khối băng Greenland – Nam Cực đều chỉ ra một thực tế: vùng cực đang thay đổi nhanh hơn những gì giới khoa học từng mô phỏng. Thềm băng Milne giữ hồ nước ngọt ổn định suốt hàng nghìn năm nhưng vỡ vụn vào năm 2020, kéo theo việc hồ biến mất hoàn toàn chỉ sau khoảng 2 tháng – một khoảng thời gian ngắn tới mức gây sốc kể cả với các nhà nghiên cứu trực tiếp theo dõi. Đây là biểu tượng cho tốc độ sụp đổ thềm băng có thể xảy ra khi cấu trúc băng mất ổn định. Ở quy mô lớn hơn, chuỗi dữ liệu vệ tinh cho thấy hai khối băng Greenland và Nam Cực tương đối ổn định trong những năm 1970, 1980 và đầu thập niên 1990, nhưng sau đó lượng băng mất đi bắt đầu tăng, đặc biệt mạnh trong thập niên 2010. Ba năm chững lại gần đây chỉ là dao động ngắn hạn; các phép đo mới nhất cho thấy xu hướng mất băng tăng tốc đã xuất hiện trở lại. Điều này khẳng định biến đổi khí hậu đang đẩy các hệ thống băng về phía mất ổn định, chứ không phải đưa chúng tới một trạng thái cân bằng mới an toàn hơn.
Tác động đến hạ tầng ven biển Bắc Mỹ và phần còn lại của thế giới
Nhìn từ góc độ con người, những con số về băng tan phải được dịch sang ngôn ngữ của an ninh hạ tầng. Khi mực nước biển dâng do băng ở Greenland và Nam Cực tan, những đô thị ven biển của Mỹ và Canada – từ các cảng công nghiệp đến khu dân cư, đường ven biển, hệ thống cấp thoát nước – đều đang ngồi trên đường xu hướng rủi ro. Mỗi cm mực nước biển dâng thêm nghĩa là thêm hàng triệu người có nguy cơ ngập mỗi năm; đó là áp lực trực tiếp lên ngân sách công, quy hoạch đô thị và bảo hiểm. Điểm đáng ngại là phản ứng của các khối băng chậm hơn quá trình nóng lên toàn cầu hàng chục năm, nên ngay cả khi nhân loại kìm được nhiệt độ tăng, tình trạng mất băng – và mực nước biển dâng – vẫn có thể tiếp diễn trong nhiều thập kỷ. Nói cách khác, những quyết định quy hoạch ven biển được đưa ra hôm nay phải tính toán một tương lai nơi đường bờ hiện tại có thể không còn tồn tại ở vị trí cũ.
Kết thúc một hồ nước ngọt Bắc Cực, mở ra thời kỳ rủi ro mới với biển và con người
Sự biến mất của hồ nước ngọt Bắc Cực Milne Fiord không chỉ là câu chuyện buồn của một hệ sinh thái kéo dài 4.000 năm rồi kết thúc. Nó là tín hiệu rõ ràng cho thấy khi thềm băng sụp đổ, hệ thống khí hậu và đại dương có thể phản ứng nhanh đến mức vượt ngoài phạm vi “thích ứng” quen thuộc. Một số hồ epishelf tương tự vẫn được ghi nhận ở Greenland và Nam Cực, nhưng ngay chính các nhà khoa học cũng thừa nhận những hệ sinh thái này có thể biến đổi mạnh khi điều kiện băng tại vùng cực tiếp tục thay đổi. Thông điệp từ Milne Fiord và 11.300 tỷ tấn băng tan là nhất quán: chúng ta đã bước vào giai đoạn mà biến đổi khí hậu không còn thể hiện bằng những đường cong từ tốn trên biểu đồ, mà bằng những đứt gãy – từ mất hồ nước ngọt đến tăng bất thường mực nước biển dâng. Càng chậm chuyển dịch sang mô hình phát thải thấp và bảo vệ hạ tầng ven biển, chúng ta càng chấp nhận chơi trò may rủi với các “điểm tới hạn” của hệ thống băng toàn cầu.
