Khí sinh học từ rác hữu cơ: lời giải đôi cho ô nhiễm và thiếu năng lượng
Khí sinh học Việt Nam từ công nghệ lên men là quá trình dùng vi sinh vật phân hủy rác thải thực phẩm, chất thải chăn nuôi và rác sinh hoạt trong môi trường không có oxy, tạo ra khí metan dùng phát điện, nhiệt năng và phần dịch còn lại trở thành phân bón hữu cơ, hình thành chu trình khép kín chất thải – năng lượng – phân bón – nông nghiệp. Đây không phải câu chuyện công nghệ xa vời mà là một lựa chọn chính trị – kinh tế: chấp nhận tiếp tục chôn lấp chất thải hữu cơ gây ô nhiễm, hay biến chúng thành năng lượng tái tạo. Hợp tác giữa Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), Học viện Nông nghiệp Việt Nam (VNUA) và tập đoàn Toyo đã đặt viên gạch đầu tiên cho hướng đi thứ hai bằng việc công bố kết quả dự án xử lý rác thải rắn bằng công nghệ lên men khí metan ngày 16/9 tại Hà Nội.
CT-1000: minh chứng rằng rác hữu cơ có thể thành điện và phân bón
Trái với định kiến “rác chỉ có đem đốt hoặc chôn”, hệ thống lên men liên tục CT-1000 cho thấy rác hữu cơ có thể trở thành tài sản năng lượng. Dự án JICA–VNUA–Toyo đã vận hành thành công CT-1000 với công suất xử lý 30 kg rác thải mỗi ngày, tạo khí sinh học làm nhiên liệu cho lò hơi hoặc máy phát điện và đồng thời tạo ra phân bón sinh học chất lượng cao. Sản phẩm phân bón hữu cơ từ hệ thống này đã được thử nghiệm trên lúa, cà chua, cải bắp và rau muống, chứng minh khả năng quay trả dưỡng chất cho đất nông nghiệp sạch. Nói cách khác, mỗi kilogram rác hữu cơ đi qua CT-1000 không còn là chi phí xử lý, mà là một đơn vị nguyên liệu để sản xuất năng lượng tái tạo và vật chất có giá trị – đúng tinh thần kinh tế tuần hoàn mà Việt Nam đang tìm kiếm.
Hợp tác JICA–VNUA: từ thí nghiệm công nghệ lên men đến chiến lược quốc gia
Điểm đáng chú ý của dự án không chỉ là một dây chuyền CT-1000 đặt trong khu thí nghiệm, mà là cách nó được gắn vào một chương trình dài hơi. Dự án nằm trong Chương trình Hỗ trợ phát triển kinh doanh bền vững cho doanh nghiệp tư nhân của JICA, triển khai từ tháng 5/2022 đến tháng 12/2026, với liên danh Toyo Fujiko và Toyo Energy Solution đề xuất và phối hợp cùng VNUA thử nghiệm công nghệ lên men khí metan trên nhiều loại rác hữu cơ. "Hiện Nhật Bản đã có khoảng 300 cơ sở vận hành theo mô hình lên men khí metan", bà Nishimura Emiko chia sẻ, cho thấy đây không còn là giải pháp thử nghiệm mà là một ngành công nghiệp xử lý chất thải gắn với sản xuất năng lượng tái tạo và tái sử dụng tài nguyên. Việc chuyển giao hệ thống đánh giá tiềm năng tạo khí metan sinh học (BMP), đào tạo giảng viên và tổ chức khóa thực tập tại Nhật Bản vào tháng 2/2026 đang giúp Học viện Nông nghiệp Việt Nam làm chủ công nghệ và trở thành đầu mối nhân lực cho lĩnh vực này.
Từ bãi chôn lấp đến nhà máy khí sinh học: cơ hội thay đổi mô hình phát triển
Hiện phần lớn chất thải hữu cơ ở Việt Nam vẫn được chôn lấp, kéo theo mùi hôi, ô nhiễm đất và suy giảm điều kiện vệ sinh môi trường. Đó là mô hình chi phí thuần: tốn đất, tốn tiền xử lý, không tạo được giá trị. Công nghệ lên men khí sinh học mở ra mô hình khác: rác hữu cơ trở thành nguyên liệu cho năng lượng tái tạo và phân bón hữu cơ chất lượng cao. Khi năng lượng và phân bón từng phải nhập khẩu được sản xuất trong nước, chúng không chỉ giảm áp lực ngoại tệ mà còn tạo cơ hội kinh doanh mới – từ các nhà máy khí sinh học vừa và nhỏ đặt gần vùng nguyên liệu chăn nuôi, trồng trọt, đến các doanh nghiệp tư nhân cung cấp dịch vụ xử lý chất thải hữu cơ. Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tái tạo tăng và bài toán ô nhiễm rác thải ngày càng nhức nhối, không đưa khí sinh học Việt Nam vào quy hoạch năng lượng và nông nghiệp chính là bỏ phí một mỏ tài nguyên đang nằm ngay bên cạnh mỗi khu dân cư, mỗi trang trại.
Điều kiện để khí sinh học trở thành trụ cột kinh tế xanh
Dù tiềm năng rõ ràng, khí sinh học sẽ không tự nhiên trở thành trụ cột kinh tế xanh nếu thiếu ba yếu tố: chính sách, mô hình kinh doanh và nguồn nhân lực. Về chính sách, cần thừa nhận xử lý chất thải hữu cơ bằng công nghệ lên men là hạ tầng thiết yếu, ưu tiên trong quy hoạch và tiếp cận tín dụng xanh. Về mô hình kinh doanh, CT-1000 mới là bước đầu; kinh nghiệm quốc tế với 300 cơ sở vận hành tại Nhật cho thấy phải có các quy mô linh hoạt, từ trang trại đến đô thị, gắn chặt đầu ra năng lượng và phân bón hữu cơ với thị trường. Về nhân lực, dự án JICA–VNUA đã chứng minh một hướng đi hợp lý: chuyển giao công nghệ, xây dựng năng lực nghiên cứu, đào tạo và phổ biến đến doanh nghiệp, địa phương. Nếu ba trục này cùng vận động, xử lý chất thải hữu cơ sẽ không còn là gánh nặng ngân sách mà trở thành nền tảng của một ngành kinh tế sinh học mới, nơi mỗi tấn rác hữu cơ được tính bằng kilowatt giờ điện và kilogram phân bón chứ không bằng chi phí chôn lấp.
