Phòng thực hành STEM là gì và vì sao phải bắt đầu từ mầm non?
Phòng thực hành STEM là không gian học tập được trang bị thiết bị khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, nơi trẻ em được tham gia hoạt động trải nghiệm, thí nghiệm, thiết kế mô hình và giải quyết vấn đề theo dự án, giúp các em kết nối kiến thức với đời sống thay vì chỉ tiếp thu thụ động qua sách vở. Đây không còn là khái niệm dành riêng cho trung học, mà đang dịch chuyển mạnh xuống các bậc nhỏ hơn. Khi trẻ mầm non được tiếp xúc với khoa học trải nghiệm trong môi trường an toàn, hiện đại, các em hình thành sớm tư duy khoa học, niềm tin vào khả năng khám phá của bản thân và nền tảng phát triển kỹ năng sáng tạo lâu dài. Nếu chúng ta bỏ lỡ “cửa sổ vàng” này, giáo dục STEM trẻ em sẽ luôn chạy sau hứng thú tự nhiên của trẻ.
Từ ý tưởng cấp cao đến mạng lưới 105 phòng STEM trên cả nước
Điểm ngoặt của giáo dục STEM trong nhà trường phổ thông không diễn ra ngẫu nhiên, mà gắn với quyết định chính trị và hành động cụ thể. Từ ý tưởng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chương trình STEM Innovation PETROVIETNAM được khởi xướng và triển khai thần tốc với 105 phòng STEM đạt chuẩn quốc tế tại 34 tỉnh, thành phố. Đây không chỉ là con số đẹp trên báo cáo; nó dịch chuyển trọng tâm từ “thiếu phòng thí nghiệm” sang “thiếu cách khai thác hiệu quả”. Ở các phòng thực hành STEM này, học sinh được lập trình, điều khiển robot, thực hiện thí nghiệm khoa học, thiết kế mô hình, sử dụng cảm biến và cùng nhau giải quyết những bài toán gắn với đời sống, chuyển từ “học để biết” sang “học để làm”, “học để sáng tạo”.
Ở những nơi từng bị xem là “vùng trũng” giáo dục, phòng STEM giờ là cơ hội thu hẹp khoảng cách giữa miền núi và đô thị. Từ các tỉnh trung du, miền núi, đến các trung tâm lớn, học sinh được tiếp cận cùng loại bảng tương tác thông minh, hệ thống robotics, mô hình khoa học. Điều đáng nói là Việt Nam đã có khoảng 115 phòng FabLab, nằm trong nhóm quốc gia có mạng lưới FabLab lớn nhất châu Á. Không ai còn có thể nói STEM chỉ là chuyện “thí điểm lẻ tẻ”; câu hỏi mới là: liệu chúng ta đã sẵn sàng liên kết mạng lưới này thành một hệ sinh thái, hay sẽ để mỗi phòng là một “ốc đảo” công nghệ?
Trường mầm non Vu Gia: Nông thôn đầu tư hơn 883 triệu cho một bước nhảy tư duy
Khi một trường mầm non ở xã nông thôn quyết định chi hơn 883 triệu đồng ngân sách địa phương để xây dựng phòng học thực hành giáo dục STEM, đó không chỉ là chuyện mua sắm thiết bị. Đó là lựa chọn dám đặt trẻ em vào trung tâm chiến lược phát triển. Trường mầm non Vu Gia, được thành lập từ việc sáp nhập 3 trường và hiện có gần 900 học sinh, là 1 trong 15 cơ sở mầm non được chọn thí điểm chương trình mới. Thay vì hài lòng với chuẩn tối thiểu, lãnh đạo địa phương và nhà trường chọn bước đi “vượt khung”: một không gian học tập hiện đại dành riêng cho trẻ mầm non được hoàn thành chỉ sau hơn một tháng thi công.
Lãnh đạo ngành giáo dục thành phố nhấn mạnh, giá trị của phòng thực hành STEM này không nằm ở số lượng màn hình hay robot, mà ở việc đây là sự đầu tư cho tương lai trẻ em và tương lai địa phương. Mỗi thiết bị, mỗi học liệu phải mang lại trải nghiệm ý nghĩa, an toàn, phù hợp tâm lý lứa tuổi. Phó Chủ tịch UBND xã Vu Gia coi đây là bước chuyển biến về tư duy giáo dục, nhằm rút ngắn khoảng cách tiếp cận công nghệ giữa nông thôn và thành thị. Đây là thông điệp rõ ràng: một xã nông thôn có thể trở thành trường mầm non hiện đại nếu dám ưu tiên giáo dục STEM trẻ em ngay từ bậc học thấp nhất.
Khi khoa học trở thành trải nghiệm, không còn là môn học khô khan
Điều làm nên sức sống của phòng thực hành STEM không phải là giá thiết bị, mà là cách nó biến khoa học thành trải nghiệm hàng ngày. Trong các phòng STEM Innovation PETROVIETNAM, những bài học vốn khô khan được chuyển thành hoạt động trực quan, sinh động: học sinh điều khiển robot, lập trình, tiến hành thí nghiệm, thiết kế mô hình gắn với vấn đề đời sống. Đó là khoa học trải nghiệm đúng nghĩa – trẻ em chạm, thử, sai, sửa chứ không ngồi chép khái niệm. Từ đó, các em dần hình thành tư duy khoa học, kỹ năng hợp tác và năng lực sáng tạo. Giáo dục STEM trẻ em, nếu làm đúng, là cách tôn trọng trí tò mò thay vì dập tắt nó bằng bài giảng một chiều.
Những hình ảnh thi đấu robot trong lễ khai giảng ở một trường trung học, theo chuẩn giải vô địch thế giới VEX IQ 2027, cho thấy khi có hạ tầng, học sinh hoàn toàn có thể bước ra sân chơi quốc tế. Nhưng điều quan trọng hơn là sự bình đẳng cơ hội: học sinh vùng cao hay vùng khó khăn cũng được quyền thử nghiệm ý tưởng, chấp nhận thất bại và điều chỉnh giải pháp như bất kỳ bạn bè đô thị nào. Khi phòng thực hành STEM được đưa vào vận hành tại trường mầm non hiện đại lẫn các trường vùng núi, khái niệm “trẻ em nông thôn chậm hơn” trở nên lỗi thời. Khoảng cách không còn nằm ở địa lý, mà ở cách chúng ta tổ chức trải nghiệm học tập.
Bài toán tiếp theo: Kết nối hệ sinh thái và bắt đầu từ tuổi nào là “đẹp” nhất?
Với mạng lưới 105 phòng STEM và khoảng 115 FabLab trên cả nước, Việt Nam đã có nền tảng hạ tầng hiếm thấy trong khu vực. Nhưng nếu mỗi phòng hoạt động như một “hòn đảo” thì lợi thế này sẽ tan vào không khí. Các chuyên gia cho rằng các phòng STEM cần được kết nối thành một hệ sinh thái chung, chia sẻ giáo án, thiết bị, dữ liệu học tập, duy trì câu lạc bộ, tổ chức thường xuyên cuộc thi, dự án nghiên cứu và mở rộng sự tham gia của trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và chuyên gia quốc tế. Đây là lúc ngành giáo dục phải chuyển từ tư duy “trang bị phòng” sang tư duy “xây cộng đồng học tập STEM” liên thông từ mầm non tới trung học.
Vậy trẻ em nên bắt đầu khám phá khoa học từ tuổi nào? Thực tế đang trả lời khá dứt khoát: khi một xã nông thôn sẵn sàng đầu tư phòng thực hành STEM cho mầm non, còn doanh nghiệp đồng hành mở phòng STEM tại nhiều cấp học trên toàn quốc, câu hỏi không phải là “có sớm quá không?” mà là “chúng ta có dạy đúng cách cho lứa tuổi đó hay không?”. Câu trả lời hợp lý là: bắt đầu càng sớm càng tốt, miễn là nội dung được thiết kế phù hợp, lấy chơi mà học làm trung tâm. Nếu làm được điều này, phòng thực hành STEM sẽ không chỉ phát triển kỹ năng sáng tạo, mà còn nuôi dưỡng một thế hệ công dân tự tin đặt câu hỏi và tìm lời giải cho vấn đề của chính cộng đồng mình.
