Từ ý tưởng chính sách đến cuộc cách mạng phòng thực hành STEM
Chương trình STEM INNOVATION PETROVIETNAM là mạng lưới 108 phòng thực hành STEM được triển khai tại 34 tỉnh, thành phố, mang bảng tương tác, robot lập trình, mô hình khoa học và không gian thử nghiệm đến tận các trường phổ thông, đặc biệt ở vùng miền núi, nhằm đưa khoa học ra khỏi trang sách và đặt vào tay học sinh. Điều đáng chú ý là bước ngoặt này không diễn ra tình cờ. Chương trình được khởi động tháng 9/2025, đúng dịp 50 năm thành lập tập đoàn và gắn với Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị yêu cầu hiện đại hóa trường lớp, mở rộng không gian STEM, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy, kiểm tra, đánh giá. Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trực tiếp định hướng và tham gia lễ khởi động cho thấy STEM không còn là phong trào, mà là một trục chính sách về giáo dục vùng sâu, vùng xa. Nếu trước đây, học sinh miền núi chỉ biết khoa học qua tranh vẽ trong sách giáo khoa, thì giờ đây, xuất phát điểm của các em là phòng thực hành chuẩn quốc tế – đó là sự dịch chuyển tư duy mạnh mẽ trong cách nhìn về giáo dục.
Khi giáo dục vùng sâu bước từ sách giáo khoa sang bảng tương tác và robot
Điểm đột phá lớn nhất của mạng lưới phòng thực hành STEM là cách nó đảo chiều trải nghiệm học tập của học sinh vùng sâu, vùng miền núi. Tại các trường ở Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, những bài học từng khô khan nay được diễn ra trước bảng tương tác thông minh, bộ robot lập trình, mô hình khoa học và dụng cụ thí nghiệm. Học trò không còn “học thuộc khái niệm” mà được chạm vào linh kiện, lắp ghép robot, viết dòng lệnh đầu tiên, quan sát thí nghiệm hóa học tự tay mình chuẩn bị. Câu chuyện tại Trường THPT Chi Lăng là minh chứng sống động: từ thực tế nhiều em chưa từng tiếp xúc thiết bị hiện đại, phòng thực hành STEM đã biến trường lớp miền núi thành không gian nơi việc thử và sai được khuyến khích, ý tưởng nhỏ nhất cũng có chỗ để bắt đầu. Khi một học sinh Lạng Sơn có thể dùng bảng tương tác để mô phỏng quỹ đạo chuyển động, hay lập trình robot vượt chướng ngại, thì khoảng cách giữa “trường vùng sâu” và “trường trung tâm” không còn đo bằng địa lý mà bằng khả năng được thí nghiệm trên cùng công nghệ.
Đổi mới giảng dạy: phòng STEM là đòn bẩy hay chỉ là phòng đẹp?
Không thể nói đến phòng thực hành STEM mà bỏ qua câu hỏi: chúng thay đổi được gì trong cách dạy và học? Với nhiều giáo viên, đây là thời điểm buộc phải rời khỏi quán tính “thầy giảng – trò chép”. Nhờ đầu tư phòng thực hành, thiết bị và đào tạo giáo viên, các trường có thêm điều kiện tổ chức bài học theo dự án, gắn kiến thức liên môn với vấn đề thực tiễn tại địa phương. Tại một trường phổ thông ở Vĩnh Long vốn triển khai STEM từ năm 2020, hạn chế về thiết bị và kiến thức chuyên sâu khiến dự án nghiên cứu không đạt kỳ vọng; phòng thực hành mới đã trở thành chất xúc tác để nâng chất lượng dạy học, khuyến khích giáo viên bước vào nghiên cứu khoa học cùng học sinh. Tuy vậy, một phòng hiện đại tự thân không tạo ra đổi mới giảng dạy. Cách Trường THPT Chuyên Cao Bằng xây hệ thống thẻ quản lý dụng cụ, bảng điều hành trực quan và trao trách nhiệm vận hành cho học sinh cho thấy: STEM- hóa lớp học là quá trình thay đổi văn hóa sử dụng không gian học tập. Khi học sinh tự tổ chức, tự bảo quản thiết bị, phòng STEM dần giống một phòng nghiên cứu hơn là “phòng máy để ngắm”. Đó chính là bước chuyển từ hạ tầng sang thói quen học bằng thực hành.
Robot lập trình, FabLab và cánh cửa quốc tế cho học sinh nông thôn
Nếu chỉ nhìn vào số lượng phòng thực hành STEM, ta sẽ bỏ lỡ tầng ý nghĩa sâu hơn: kết nối quốc tế và cơ hội phát triển nhân lực khoa học – công nghệ từ nông thôn. Sau một năm, 91 trên 108 phòng thực hành được đăng ký vào hệ thống FabLab của Học viện Công nghệ Massachusetts, nâng tổng số lab đạt chuẩn trên cả nước lên 116 và đưa Việt Nam đứng thứ năm thế giới, thứ nhất châu Á về số lượng FabLab. Theo chuyên gia STEM Đỗ Hoàng Sơn, 108 phòng thực hành này là “mỏ tài nguyên” cho nguồn nhân lực quốc gia, bởi chúng không chỉ là kho thiết bị mà là nút mạng lưới kết nối giáo viên, học sinh với chuyên gia quốc tế, cộng đồng giáo dục toàn cầu. Sân chơi robot lập trình là nơi tác động ấy hiện rõ. Thiết bị robotics trong phòng STEM giúp học sinh tích lũy tư duy khoa học, kỹ năng hợp tác, giải quyết vấn đề, rồi đem năng lực đó thử sức ở các cuộc thi trong nước và tại VEX World Championship 2026, nơi đội tuyển Việt Nam đã giành nhiều giải thưởng. Việc một học sinh từ trường miền núi bước từ phòng thực hành nhỏ của mình lên đấu trường robot lớn nhất thế giới cho thấy STEM INNOVATION PETROVIETNAM đang mở ra một trục đi lên mới: từ lớp học vùng sâu tới cộng đồng sáng tạo toàn cầu.
Để phòng thực hành STEM không trở thành ốc đảo sau cơn sốt ban đầu
Thành công lớn nhất của mạng lưới phòng thực hành STEM đến thời điểm này là quy mô và tốc độ triển khai: 108 phòng tại 34 tỉnh, thành phố, gần 40.000 học sinh được tiếp cận, hơn 1.300 giáo viên tham gia giảng dạy và hơn 850 bài giảng STEM được xây dựng. Nhưng câu hỏi khó hơn nằm ở chặng đường tiếp theo: các phòng đó sẽ “sống” ra sao? Theo định hướng hiện nay, câu trả lời không nằm ở thêm thiết bị, mà ở việc phòng được sử dụng thường xuyên, trở thành nơi học sinh bước vào để đặt câu hỏi, tháo lắp mô hình, thử giải pháp mới, nhận ra điều chưa đúng rồi bắt đầu lại. Song hành với đầu tư hạ tầng, việc hình thành Câu lạc bộ STEM INNOVATION PETROVIETNAM để kết nối chuyên gia, nhà quản lý giáo dục, giáo viên và học sinh là nỗ lực ngăn các phòng STEM trở thành “ốc đảo” cô lập. Khi giáo viên chia sẻ học liệu, trường tổ chức dự án chung và học sinh từ vùng sâu đến thành phố cùng làm việc trên một bài toán, mạng lưới phòng thực hành STEM sẽ chuyển hóa thành mạng lưới đổi mới sáng tạo thống nhất. Kết nối công nghệ và giáo dục theo cách này mới thực sự mở cơ hội học bằng thực hành cho mọi học sinh, không phân biệt nơi các em sinh ra. Nếu giữ được nhịp sử dụng và cộng đồng học tập, những phòng STEM hôm nay rất có thể là nền móng cho thế hệ kỹ sư, nhà khoa học bước ra từ chính các bản làng miền núi.
