NEXUS biến cam kết hợp tác thành nghiên cứu chung
Chương trình NEXUS là khuôn khổ hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa Nhật Bản với các nước ASEAN, thúc đẩy nghiên cứu chung ở lĩnh vực ưu tiên và phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu. Ngày 9/11/2026 tại Tokyo, hai nước trao văn kiện tài trợ 11 dự án nghiên cứu bán dẫn thuộc chương trình này, đưa hợp tác từ tuyên bố chung sang các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể. NAFOSTED và JST lựa chọn các đề tài cho giai đoạn 2025–2026; 11 nhóm nghiên cứu chung có sự tham gia của 22 nhà khoa học hai nước.
Quy mô tài trợ đáng chú ý, nhưng điểm có ý nghĩa hơn là phạm vi nghiên cứu: từ chip AI công suất thấp, linh kiện điện tử thế hệ mới và vật liệu bán dẫn đến cảm biến, MEMS và ứng dụng năng lượng. Đó là danh mục vừa nhắm tới năng lực công nghệ nền tảng, vừa gắn với các bài toán có thể ảnh hưởng đến thiết bị và dịch vụ trong đời sống.
Gần 500 tỷ đồng là tín hiệu đầu tư dài hơi
Tổng kinh phí đồng tài trợ được công bố là gần 500 tỷ đồng: phía Nhật Bản tài trợ 2,6 tỷ yen, tương đương khoảng 430 tỷ đồng, còn phía Việt Nam đóng góp 67 tỷ đồng. Chênh lệch đóng góp cho thấy nguồn lực Nhật Bản chiếm phần lớn, nhưng cấu trúc đồng tài trợ vẫn đặt các nhóm trong hai nước vào một chương trình nghiên cứu chung thay vì những khoản hỗ trợ tách rời.
Đây là lý do nên nhìn vào NEXUS như một khoản đầu tư năng lực, không chỉ là con số lớn trên giấy. Bán dẫn đòi hỏi phối hợp xuyên suốt giữa vật liệu, chế tạo linh kiện và tích hợp hệ thống; tài trợ nhiều nhóm nghiên cứu cùng lúc có thể giúp kết nối những công đoạn ấy. NEXUS cũng nằm trong định hướng nâng tầm quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam – Nhật Bản, với trọng tâm tăng trưởng chất lượng cao và phát triển nhân lực.
Bốn dự án đưa ĐHQGHN vào nhiều mắt xích bán dẫn
ĐHQGHN tham gia bốn trong 11 dự án, với các nhóm nghiên cứu trải từ vật liệu, linh kiện và cấu trúc điện tử mới đến chip AI, tích hợp hệ thống và cảm biến cho y sinh, năng lượng. Phạm vi này đáng chú ý vì năng lực bán dẫn không hình thành ở một khâu đơn lẻ: vật liệu mới chỉ có giá trị khi có thể chuyển thành linh kiện, rồi được tích hợp vào thiết bị có ích.
Một dự án phối hợp giữa Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Nara nghiên cứu bán dẫn màng mỏng cho thiết bị năng lượng và cảm biến, gồm pin mặt trời perovskite, chuyển đổi quang điện – nhiệt điện và cảm biến hóa học. Nhóm Trường Đại học Công nghệ cùng Đại học Tohoku tập trung vào linh kiện điện tử tích hợp sử dụng vật liệu hai chiều và công nghệ điện tử học spin. Hai hướng này gợi ra cả tiềm năng thiết bị tiết kiệm năng lượng lẫn nền tảng linh kiện mới.
Hai dự án còn lại được mô tả trong nhóm hướng nghiên cứu về phát hiện đột biến DNA bằng vật liệu bán dẫn thấp chiều và phát triển chip AI. Nếu đạt mục tiêu, cảm biến DNA có thể hỗ trợ thiết bị chẩn đoán phân tử thuận tiện hơn, còn chip AI tại biên xử lý dữ liệu ngay trên thiết bị, giảm truyền dữ liệu và tiêu thụ năng lượng. Đây là những lợi ích người dùng có thể nhận ra qua y tế và thiết bị thông minh, dù kết quả vẫn phụ thuộc vào việc nghiên cứu có vượt qua được chặng đường tới ứng dụng hay không.
Giá trị sẽ được đo bằng bước tiếp theo
Bốn dự án cho thấy ĐHQGHN bán dẫn không chỉ gắn với nghiên cứu vật liệu cơ bản mà còn chạm tới linh kiện, chip và ứng dụng. Hợp tác với Đại học Tohoku, Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Nara cùng Viện Khoa học Tokyo cũng mở cơ hội tiếp cận hạ tầng nghiên cứu và phối hợp liên ngành. Tuy vậy, số dự án và quy mô tài trợ chưa tự động bảo đảm sản phẩm công nghệ; thước đo thực chất sẽ là kết quả nghiên cứu, năng lực đội ngũ và khả năng đưa giải pháp vào sử dụng.
Lộ trình đã có bước kế tiếp: năm 2027, NAFOSTED và JST thống nhất kêu gọi nghiên cứu chung về bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, đồng thời triển khai chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI. Định hướng NEXUS còn đề cập hỗ trợ đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn và đóng góp vào mục tiêu đào tạo 100 tiến sĩ AI của Việt Nam đến năm 2030. Vì thế, thành công của gói tài trợ này nên được đánh giá không chỉ bằng số tiền đã phân bổ, mà bằng việc quan hệ hợp tác tạo ra được nhóm nghiên cứu bền vững và công nghệ hữu ích hay không.
