Tài trợ nghiên cứu phải gắn với năng lực làm chủ công nghệ
Chương trình NEXUS là khuôn khổ hợp tác nghiên cứu chung giữa Việt Nam và Nhật Bản, hỗ trợ các nhóm khoa học phát triển công nghệ chiến lược và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý: khoản tài trợ chỉ tạo giá trị dài hạn khi đưa nghiên cứu từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm và năng lực con người.
Ngày 9/11/2026 tại Tokyo, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản trao văn kiện tài trợ 11 dự án thuộc chương trình NEXUS. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia Việt Nam (NAFOSTED) và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) đồng tài trợ các nhiệm vụ trong giai đoạn 2025–2026; đại diện các nhóm nghiên cứu gồm 22 nhà khoa học hai nước tham dự.
Tổng kinh phí được công bố là gần 500 tỷ đồng, trong đó phía Nhật Bản đóng góp 2,6 tỷ yen, tương đương khoảng 430 tỷ đồng, còn phía Việt Nam góp 67 tỷ đồng. Quy mô này tạo nền tảng đáng kể cho nghiên cứu bán dẫn, nhưng thước đo thuyết phục nhất sẽ là năng lực kỹ thuật và sản phẩm mà các nhóm tạo ra.
Từ chip AI đến cảm biến thông minh
Danh mục nghiên cứu cho thấy NEXUS không chỉ đặt cược vào một nhánh công nghệ. Các dự án bao gồm chip AI công suất thấp, linh kiện điện tử thế hệ mới, công nghệ bán dẫn và vật liệu cùng quy trình chế tạo bán dẫn hợp chất. Đây là những hướng có ý nghĩa chiến lược, bởi chúng kết nối thiết kế, vật liệu và chế tạo thay vì tách nghiên cứu thành các mảnh rời.
Một số nhóm còn phát triển cảm biến phát hiện đột biến DNA, vật liệu bán dẫn hai chiều và thiết bị vi cơ điện tử MEMS phục vụ cảm biến thông minh, năng lượng bền vững. Phạm vi này mở rộng nghiên cứu bán dẫn sang các ứng dụng liên ngành, đồng thời tạo cơ hội để hợp tác Việt Nhật kết nối chuyên môn của nhà khoa học hai nước.
Điểm quan trọng hơn danh sách chủ đề là mục tiêu đầu ra. Cơ chế tài trợ đặt trọng tâm vào phát triển sản phẩm nguyên mẫu, xác lập tài sản sở hữu trí tuệ và đào tạo nhân lực trình độ cao, thay vì chỉ hướng đến công bố khoa học. Việc phối hợp từ thiết kế vi mạch đến chế tạo mẫu, đo lường và đánh giá công nghệ là hướng đi phù hợp nếu muốn biến nghiên cứu thành năng lực thực hành.
Nhân lực là phần không thể thiếu của bài toán bán dẫn
Nguồn tài trợ có thể khởi động dự án, nhưng đội ngũ đủ năng lực mới quyết định nghiên cứu có tiếp tục được sau khi kinh phí kết thúc hay không. Vì thế, mục tiêu đào tạo cần được xem là một phần cốt lõi của NEXUS, không phải hạng mục phụ bên cạnh chip AI hay vật liệu mới.
Theo định hướng được công bố, chương trình hỗ trợ Việt Nam đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn và góp phần vào mục tiêu đào tạo 100 tiến sĩ AI đến năm 2030; hoạt động giao lưu nhân lực trẻ trong khoa học kỹ thuật tiên tiến cũng được thúc đẩy qua chương trình Khoa học Sakura. Những mục tiêu này cho thấy hợp tác Việt Nhật hướng tới cả năng lực nghiên cứu lẫn nguồn nhân lực kế cận.
Con số đào tạo chỉ có ý nghĩa khi gắn với nhóm nghiên cứu, cơ sở vật chất và những bài toán công nghệ cụ thể. Việc 22 nhà khoa học Việt Nam và Nhật Bản cùng tham gia 11 nhóm tạo điểm khởi đầu cho kết nối chuyên môn; bước tiếp theo là duy trì sự phối hợp và tạo môi trường để nhân lực được rèn luyện qua quá trình phát triển sản phẩm.
Năm 2027 là phép thử cho đà hợp tác
NAFOSTED và JST dự kiến tiếp tục kêu gọi đề xuất nghiên cứu chung về bán dẫn và trí tuệ nhân tạo trong năm 2027, đồng thời triển khai chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI. Kế hoạch nối tiếp này quan trọng vì giúp các dự án hiện tại không trở thành một đợt tài trợ đơn lẻ, mà có thể mở rộng thành mạng lưới nghiên cứu dài hạn.
NEXUS cũng được nhắc đến trong Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam – Nhật Bản, gắn hợp tác khoa học công nghệ với mục tiêu tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường. Bối cảnh đó đặt kỳ vọng lớn hơn lên chương trình: không chỉ thúc đẩy hợp tác giữa các nhà khoa học, mà còn bồi đắp năng lực công nghệ trong nước.
Kết quả của 11 dự án nên được đánh giá bằng những nguyên mẫu có thể kiểm chứng, tài sản trí tuệ được hình thành và đội ngũ có thể tiếp tục nghiên cứu, phát triển. Gần 500 tỷ đồng là nguồn lực đáng kể; giá trị lâu dài của chương trình sẽ phụ thuộc vào khả năng chuyển nguồn lực ấy thành năng lực bán dẫn thực chất và quan hệ nghiên cứu bền vững.
