Mở cánh cửa đại học, không chỉ mở nền tảng số
Giáo dục đại học mở là cách tổ chức học tập giúp người học tiếp cận tri thức, học liệu và lộ trình đào tạo linh hoạt hơn, vượt khỏi giới hạn về địa điểm, thời gian và nguồn lực của một cơ sở giáo dục. Đây là hướng đi cần thiết nếu đại học muốn phục vụ nhiều người hơn, thay vì chỉ số hóa những gì vốn đã có.
Ngày 23/10 tại Hà Nội, OpenAP 2026 quy tụ khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế để bàn về tương lai công bằng, bao trùm của giáo dục đại học tại châu Á - Thái Bình Dương. Hội thảo do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, phối hợp với các đơn vị học thuật và công nghệ tổ chức. Quy mô sự kiện cho thấy vấn đề đã vượt khỏi phạm vi của từng trường: khi công nghệ số và AI thay đổi dạy, học, nghiên cứu, mở rộng cơ hội học tập chất lượng trở thành yêu cầu cấp thiết.
Điểm đáng chú ý không phải là có bao nhiêu tài liệu được đưa lên mạng, mà là người học có thể dùng chúng để tiến xa đến đâu. Nếu giáo dục mở chỉ dừng ở số hóa, cánh cửa vẫn có thể rộng trên màn hình nhưng hẹp trong đời sống.
Tri thức vượt khỏi ranh giới từng trường
Học liệu mở và khóa học trực tuyến có thể giúp sinh viên tiếp cận bài giảng, tài liệu và nghiên cứu quốc tế mà trường của họ không tự xây dựng được. Các trường cũng có thể chia sẻ tài nguyên và kết quả nghiên cứu, còn người học có thêm lựa chọn ngoài chương trình tại cơ sở mình theo học. Đó là lợi ích thực chất của giáo dục bao trùm: tri thức chất lượng không bị giữ lại sau cánh cổng của một số trường.
Nhưng quyền truy cập chưa đồng nghĩa với khả năng học tập. Người học cần được hỗ trợ để đánh giá nguồn tin, hiểu nội dung, vận dụng kiến thức và phát triển tư duy phản biện, sáng tạo. Nếu thiếu hướng dẫn sư phạm, một kho học liệu khổng lồ có thể trở thành thư viện khó tìm đường hơn là con đường vào đại học.
Với sinh viên vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hiệu quả còn phụ thuộc vào thiết bị, kết nối, ngôn ngữ và năng lực số. Muốn giảm rào cản chi phí và địa lý, Nhà nước, trường học, tổ chức xã hội, doanh nghiệp và đối tác quốc tế phải cùng bảo đảm học liệu có thể tiếp cận và sử dụng được.
AI có ích khi người học đủ năng lực sử dụng
AI trong giáo dục có thể hỗ trợ tạo học liệu, bài giảng, bài kiểm tra và bản dịch đa ngôn ngữ, nhờ đó mở rộng cách tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, công nghệ không tự xóa bất bình đẳng. Người học thiếu thiết bị, kết nối ổn định, kỹ năng số hoặc năng lực ngôn ngữ vẫn đứng ngoài những lợi ích mà nền tảng mới hứa hẹn.
Vì thế, triển khai AI cần đi cùng trách nhiệm về nội dung: người sử dụng phải kiểm tra kết quả, công khai việc dùng công cụ và chịu trách nhiệm với sản phẩm. Nếu trường học chỉ đo thành công bằng số nền tảng được đưa vào lớp, họ có thể bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: ai có thể sử dụng chúng hiệu quả, và ai đang bị bỏ lại?
Giáo dục bao trùm đòi hỏi thiết kế công nghệ lấy con người làm trung tâm, cùng hỗ trợ để người học hình thành năng lực đánh giá, phản biện và sáng tạo. AI có thể khuếch đại cơ hội, nhưng cũng có thể khuếch đại khoảng cách khi điều kiện tiếp cận và kỹ năng sử dụng phân bổ không đều.
Từ quyền truy cập đến học tập suốt đời
Mở rộng tiếp cận sẽ không bền vững nếu chính sách, quản trị và cách công nhận kết quả học tập vẫn đóng khung trong mô hình cũ. Một hệ thống mở cần liên thông giữa các hình thức đào tạo, có lộ trình linh hoạt và ghi nhận những gì người học đã học được. Điều đó giúp cơ hội học tập không kết thúc khi một người rời trường, đổi nghề hay cần cập nhật kỹ năng.
Giáo dục mở vì vậy phải được xây dựng từ chính sách đến tổ chức thực hiện, thay vì giao riêng cho bộ phận công nghệ. Hệ sinh thái học tập cần hỗ trợ học thường xuyên, đào tạo lại và bồi dưỡng năng lực để người dân thích ứng với biến đổi nghề nghiệp. Việc duy trì học liệu mở cũng cần cơ chế phối hợp và nguồn lực lâu dài, chứ không chỉ các dự án ngắn hạn.
OpenAP 2026 đặt đúng trọng tâm khi gắn công nghệ với công bằng và hợp tác. Kết luận nên rõ ràng: giáo dục mở có thể thu hẹp khoảng cách vào đại học, nhưng chỉ khi quyền truy cập đi cùng điều kiện sử dụng, năng lực học tập và chính sách liên thông. Công nghệ là phương tiện; bình đẳng phải là kết quả được chủ động thiết kế.
