Ngập diện rộng: Khi mưa lớn vượt quá những gì hệ thống được thiết kế
Hạ tầng thoát nước Hà Nội là tập hợp các tuyến cống, mương, hồ điều hòa, trạm bơm và công trình thủy lợi được thiết kế nhằm thu gom, điều tiết và tiêu thoát nước mưa, nhưng đợt mưa lớn nhiều ngày qua đã cho thấy hệ thống này nhanh chóng rơi vào trạng thái quá tải khi lượng mưa vượt xa các kịch bản thiết kế và khả năng tiếp nhận của sông, hồ, gây ngập lụt thành phố với hàng chục điểm úng ngập cùng lúc, làm gián đoạn giao thông và sinh hoạt đô thị trên diện rộng. Thay vì coi đợt ngập lần này là một “tai nạn khí tượng”, cần nhìn thẳng vào thực tế: thiết kế hệ thống thoát nước hiện nay chưa theo kịp biến đổi khí hậu và tốc độ bê tông hóa bề mặt đô thị. Mưa kéo dài từ ngày 14/9 với lượng tích lũy trên 400 mm, có nơi vượt 500 mm, đã đẩy toàn bộ hạ tầng thoát nước vào thử thách khắc nghiệt. Đây không còn là câu chuyện “mưa bất thường”, mà là lời cảnh báo về giới hạn mô hình quản lý nước mưa đô thị cũ kỹ.
Hơn 40 điểm ngập: Con số biết nói về năng lực tiêu thoát hiện tại
Đêm 16/9 đến sáng 17/9, vùng hội tụ gió Đông Nam duy trì trên khu vực Bắc Bộ đã tạo ra mưa lớn diện rộng, biến hàng loạt tuyến phố Hà Nội thành “sông” trong giờ cao điểm. Tại nhiều trạm đo như Từ Liêm, Hai Bà Trưng, Cầu Giấy, Tây Mỗ, lượng mưa rạng sáng 17/9 đều vượt 180 mm, còn tính lũy kế từ ngày 14/9 đến 9h sáng 17/9, nhiều khu vực vượt 400 mm, cá biệt Yên Sở đạt 570 mm và Hai Bà Trưng 550 mm. Kết quả là đến 6h30 ngày 17/9, thành phố ghi nhận hơn 40 vị trí úng ngập với mức độ từ 0,1 đến 0,35 m trong nội đô, có nơi ngoại thành ngập tới 90 cm, thậm chí hơn 1 m ở một số điểm trũng. Các tuyến huyết mạch như Tố Hữu, Phạm Hùng, Thái Hà, Đại lộ Thăng Long bị nước dâng làm giao thông tê liệt cục bộ, phương tiện chôn chân giữa biển nước. Khi một đợt mưa lớn có thể tạo ra hàng chục điểm ngập ở đủ loại địa hình, chúng ta phải thừa nhận: năng lực tiêu thoát hiện tại mới chỉ là “phòng thủ tối thiểu”, không phải lá chắn chống mưa cực đoan.
Hệ thống vận hành hết công suất nhưng vẫn vấp trần thiết kế
Trước diễn biến mưa lớn kéo dài, Hà Nội đã vận hành toàn bộ hệ thống thoát nước ở mức cao nhất: trạm bơm Yên Sở chạy đủ 20/20 tổ máy, các trạm Bắc Thăng Long – Vân Trì, Cổ Nhuế, Đồng Bông 1 cùng hàng chục trạm bơm hầm chui và bơm cục bộ hoạt động liên tục. Các hồ điều hòa gần như đầy nước, hệ thống cống rãnh, mương dẫn duy trì mực nước cao, khiến dung tích trữ và khả năng tự điều tiết suy giảm. Vấn đề nằm ở chỗ mực nước sông, hồ tiếp nhận cũng ở mức cao, lũ trên các trục sông tiêu chính vượt báo động 2 và 3, làm triệt tiêu khả năng tự chảy ra nguồn nhận. Khi nước ngoài sông dâng cao hơn hệ thống gom nội đô, tốc độ rút nước tại các vùng trũng buộc phải chậm lại. Theo Sở Xây dựng, thành phố có khoảng 5.050 ha hồ điều hòa nhưng mới đầu tư chưa đến 20%, hệ thống trạm bơm cũng mới đạt khoảng 20% công suất theo quy hoạch. Nói cách khác, hạ tầng thoát nước Hà Nội đang chiến đấu trong trạng thái thiếu lực lượng dự phòng, nên mỗi trận mưa vượt thiết kế là một lần chạm trần năng lực.
Đô thị hóa, bê tông hóa và những khoảng trống trong tư duy thiết kế
Không thể đổ hết trách nhiệm cho thời tiết khi chính quá trình đô thị hóa, bê tông hóa bề mặt đã thu hẹp không gian thấm, trữ và thoát nước. Những khu đô thị mới, tuyến đường cao tầng mọc lên nhanh hơn tốc độ hoàn thiện hồ điều hòa, kênh dẫn, trạm bơm. Ngay cả những công trình mới như hồ Đồng Bông 2, nơi nằm sát tuyến Tố Hữu vẫn ngập sâu, cũng chỉ đang vận hành tạm thời, các cửa đập, cửa phai chưa hoàn chỉnh, khiến khả năng điều tiết bị giới hạn. Thiết kế hệ thống thoát nước hiện nay vẫn dựa nhiều vào các ngưỡng mưa 50–100 mm/giờ, với kịch bản cực đoan dự báo tối đa 220 điểm ngập cần ứng phó. Nhưng thực tế lượng mưa lũy tích trên 400–500 mm trong vài ngày cho thấy cách tiếp cận “đo từng giờ” không còn đủ. Khi ngập lụt thành phố liên tục lặp lại ở những vị trí cũ, đó là dấu hiệu rõ ràng rằng quy hoạch và kiểm soát cao độ nền, hồ điều hòa, hệ thống cống của các dự án phát triển đô thị vẫn chưa được siết chặt như kỳ vọng.
Từ ứng phó khẩn cấp đến thích ứng dài hạn với mưa cực đoan
Ở góc độ ngắn hạn, thành phố đã huy động hơn 2.500 lao động và trên 200 thiết bị để khơi thông dòng chảy, vớt rác ga thu, bơm hút tại các điểm ngập, đồng thời mở đập Thanh Liệt, điều tiết đập Cầu Quang, phối hợp các trạm bơm thủy lợi Đào Nguyên, Cầu Sa, Khê Tang, Yên Nghĩa để hạ mực nước nguồn tiêu. Nhờ các kịch bản định sẵn, việc phân luồng, cấm đường theo độ sâu ngập giúp hạn chế rủi ro cho người tham gia giao thông. Nhưng nếu chỉ dừng ở ứng phó, Hà Nội sẽ tiếp tục bị bất ngờ trước mỗi đợt mưa lớn và ngập úng. Thành phố đang chuẩn bị triển khai đề án xử lý úng ngập nội thành giai đoạn 2026–2030, nghiên cứu phương án thoát nước, phòng chống thiên tai cho các trận mưa, lũ cực đoan, đồng thời áp dụng từng bước mô hình “thành phố bọt biển” – tăng diện tích thấm, trữ nước, điều tiết tự nhiên. Đây cần được xem là cơ hội để chuyển từ tư duy “thoát hết nước càng nhanh càng tốt” sang “quản lý nước mưa đô thị như một nguồn tài nguyên”, gắn công trình thoát nước với cây xanh, mặt nước và không gian công cộng.
