Từ hai nghị quyết mới đến chiến lược phân cực tăng trưởng miền Bắc
Chiến lược phân hóa phát triển đô thị miền Bắc thông qua việc định vị Quảng Ninh là đô thị di sản và Bắc Ninh là đô thị bán dẫn là cách chính phủ dùng mô hình chuyên biệt cho từng thành phố trực thuộc Trung ương, nhằm tạo hai cực tăng trưởng mới, tối ưu hóa lợi thế địa lý – công nghiệp và tái cấu trúc không gian phát triển của vùng Đồng bằng sông Hồng lẫn cả nước.
Sáng 6/8, tại Tổ 13 gồm Đoàn đại biểu Quốc hội An Giang và Quảng Trị, các đại biểu cơ bản tán thành việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, đồng thời đề nghị định vị mô hình phát triển phù hợp với lợi thế của từng địa phương. Đây không chỉ là quyết định hành chính, mà là bước ngoặt điều chỉnh cấu trúc phát triển kinh tế miền Bắc. Chủ trương thành lập hai thành phố trực thuộc Trung ương đã được Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương thống nhất, và hồ sơ cho thấy cả hai địa phương đều đáp ứng đầy đủ 5/5 điều kiện và 7/7 tiêu chuẩn theo luật hiện hành và nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Đô thị di sản Quảng Ninh: từ danh thắng đến cực tăng trưởng xanh
Việc định vị đô thị di sản Quảng Ninh thể hiện lựa chọn rõ ràng: thay vì chạy theo công nghiệp nặng bằng mọi giá, nhà nước muốn biến tài nguyên di sản và kinh tế biển thành nền tảng cho tăng trưởng xanh, du lịch chất lượng cao và an ninh biên giới đa cực. Đại biểu Nguyễn Minh Tâm đề xuất mô hình “đô thị di sản, kinh tế biển và an ninh biên giới đa cực”, tận dụng vị thế cửa ngõ kết nối ASEAN với Đông Bắc Á cùng lợi thế hiếm hoi khi Quảng Ninh sở hữu đủ 5 loại hình giao thông hiện đại. Quan điểm này cho rằng di sản không còn là gánh nặng bảo tồn mà phải trở thành trục kinh tế có kỷ luật môi trường.
Tuy nhiên, đô thị di sản Quảng Ninh sẽ chỉ là khẩu hiệu nếu không giải được bài toán xung đột giữa bảo tồn và phát triển. Các đại biểu nhấn mạnh thách thức hài hòa giữa di sản thiên nhiên với công nghiệp, cảng biển và ứng phó biến đổi khí hậu. Đề xuất nghiên cứu cơ chế kinh tế xanh, kiểm soát chặt môi trường tại vùng đệm Hạ Long – Cái Bầu, thúc đẩy du lịch sinh thái cao cấp, công nghiệp văn hóa, kinh tế ban đêm và từng bước chuyển dịch khỏi năng lượng hóa thạch cho thấy định hướng rất cụ thể cho đô thị di sản Quảng Ninh. Cùng lúc, phân cấp mạnh hơn trong quản lý khu kinh tế cửa khẩu và cảng biển nước sâu được coi là chìa khóa gắn tăng trưởng với quốc phòng – an ninh ở vùng Đông Bắc.
Đô thị bán dẫn Bắc Ninh: tham vọng chip và bài toán bản sắc Kinh Bắc
Đô thị bán dẫn Bắc Ninh là một lựa chọn mang tính chiến lược: đưa miền Bắc bước vào chuỗi giá trị chip và điện tử tiên tiến, thay vì chỉ làm công xưởng gia công giá rẻ. Mô hình được đề xuất là “đô thị bán dẫn, công nghiệp công nghệ cao và bản sắc Kinh Bắc”, đặt Bắc Ninh ở giao điểm giữa FDI, nghiên cứu – phát triển và văn hóa Quan họ. Việc hợp nhất không gian Bắc Ninh – Bắc Giang được kỳ vọng kết hợp lợi thế thu hút FDI trong bán dẫn, điện tử, trí tuệ nhân tạo với quỹ đất công nghiệp và tiềm năng du lịch, nông nghiệp, tạo một vùng công nghệ cao chứ không chỉ một thành phố công nghiệp đơn lẻ.
Song song với cơ hội, đô thị bán dẫn Bắc Ninh phải đối mặt áp lực hạ tầng xã hội, nhu cầu lao động chất lượng cao, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và yêu cầu bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống. Vì vậy, đề xuất không dừng ở vai trò trung tâm sản xuất mà hướng đến trung tâm nghiên cứu – phát triển công nghệ cao, gắn với chính sách đặc thù thu hút nhân lực chất lượng cao và liên kết đào tạo ngành bán dẫn với các trường đại học. Đây là điểm khác biệt quan trọng: nếu đô thị bán dẫn Bắc Ninh chỉ “làm thuê” cho chuỗi cung ứng toàn cầu, thành phố dễ bị tổn thương; còn nếu trở thành trung tâm sáng tạo, bản sắc Kinh Bắc được đặt vào câu chuyện thành phố xanh – thông minh – giàu bản sắc, nơi công nghiệp và văn hóa bổ trợ cho nhau.
Tác động với người dân và yêu cầu tránh đô thị "đổi tên, giữ cách cũ"
Các đại biểu không giấu kỳ vọng rằng hai thành phố trực thuộc Trung ương sẽ là “tấm áo mới”, mở rộng không gian phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, du lịch cho người dân Quảng Ninh và Bắc Ninh. Nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, còn thành phố Bắc Ninh từ ngày 20/9/2026, bảo đảm đồng bộ với việc thành lập các phường thuộc tỉnh Bắc Ninh. Nếu Quốc hội thông qua, hai đô thị này được xem như hai cực tăng trưởng mới, tạo động lực phát triển kinh tế miền Bắc, đặc biệt vùng Đồng bằng sông Hồng, trong giai đoạn tới. Tuy nhiên, “tấm áo mới” chỉ xứng đáng nếu đổi được chất lượng dịch vụ công, quy hoạch hạ tầng và cơ hội sinh kế.
Ở tầng vi mô, các đề xuất rất chạm tới đời sống dân cư. Việc chuyển đổi trụ sở dôi dư thành trường học, trung tâm y tế, công viên hoặc thiết chế văn hóa cộng đồng được nhấn mạnh để tránh lãng phí và bảo đảm người dân được hưởng lợi thực từ tái cơ cấu bộ máy. Với Bắc Ninh, đề xuất thành lập 12 phường từ các xã đặt ra yêu cầu rà soát kỹ, để nếu các đơn vị hành chính đều đáp ứng điều kiện, tiêu chuẩn thì chuyển đổi đồng thời nhằm tạo sự đồng bộ, tránh tâm tư trong Nhân dân. Đồng thời, phương án giữ ổn định bộ máy giai đoạn đầu đi kèm yêu cầu sớm đào tạo về quản trị chính quyền đô thị và chuyển đổi số cho cán bộ cơ sở, để đô thị mới không chỉ là “đổi tên, giữ cách cũ”.
Kết luận: Phân hóa để tối ưu, nhưng phải gắn tăng trưởng với bản sắc và công bằng
Nhìn tổng thể, việc định vị đô thị di sản Quảng Ninh và đô thị bán dẫn Bắc Ninh là một bước đi dứt khoát trong chiến lược phân hóa để tối ưu lợi thế từng vùng ở miền Bắc. Quảng Ninh dùng di sản, kinh tế biển và cửa khẩu để trở thành cực tăng trưởng xanh gắn với an ninh biên giới; Bắc Ninh dựa vào công nghiệp công nghệ cao, bán dẫn và bản sắc Kinh Bắc để bước vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Theo các đại biểu, xét theo hệ tiêu chí của Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương, cả hai địa phương đều đạt và vượt đầy đủ điều kiện, tiêu chuẩn để trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Đây là nền tảng pháp lý cho một thử nghiệm phát triển khác biệt.
Tuy vậy, chiến lược phân cực tăng trưởng chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng ba nguyên tắc: tăng trưởng gắn với bản sắc, công bằng không gian phát triển và trách nhiệm môi trường. Đô thị di sản Quảng Ninh phải chứng minh được rằng bảo tồn có thể song hành với kinh tế biển hiện đại mà không đánh đổi hệ sinh thái vịnh Hạ Long – Cái Bầu; đô thị bán dẫn Bắc Ninh phải tạo được hệ sinh thái nghiên cứu – đào tạo – sản xuất để không phụ thuộc hoàn toàn vào FDI. Quan trọng hơn, người dân phải thấy rõ dịch vụ công tốt hơn, hạ tầng xã hội được nâng cấp và tiếng nói cộng đồng được tôn trọng trong quy hoạch. Nếu làm được, phân hóa phát triển đô thị miền Bắc sẽ không chỉ là câu chuyện hai thành phố mới, mà là mẫu hình cho cả nước trong việc gắn phát triển kinh tế miền Bắc với chất lượng sống và bản sắc địa phương.
