Đối thoại lập pháp: từ tiếp xúc thường kỳ tới cơ chế chiến lược
Cơ chế đối thoại lập pháp thường xuyên giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là khuôn khổ trao đổi định kỳ, có tổ chức giữa Quốc hội hai nước, nhằm tăng cường hiểu biết, tin cậy chính trị, thu hẹp khác biệt và phối hợp xây dựng luật pháp hỗ trợ quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện, từ hợp tác kinh tế tới giáo dục đào tạo và các lĩnh vực công nghệ mới. Đây không chỉ là một kênh ngoại giao nghị viện bổ sung mà đang trở thành “trục xương sống” của đối thoại chiến lược song phương. Chiều 6/8, tại Nhà Quốc hội, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tiếp Đại sứ Hoa Kỳ Jennifer Wicks nhân dịp bà bắt đầu nhiệm kỳ công tác tại Việt Nam. Tại cuộc tiếp, ông nhấn mạnh Việt Nam coi Hoa Kỳ là một trong những đối tác quan trọng hàng đầu và đánh giá cao bước phát triển vượt bậc của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện trên mọi lĩnh vực thời gian qua. Đáng chú ý, lãnh đạo Quốc hội không nói chung chung về “thắt chặt quan hệ”, mà nêu thẳng yêu cầu tạo cơ chế đối thoại thường xuyên, thực chất giữa cơ quan lập pháp hai nước. Cách đặt vấn đề này cho thấy Hà Nội chủ động nhìn quan hệ Việt Nam Mỹ qua lăng kính luật pháp và thể chế, chứ không chỉ qua các tuyên bố ngoại giao. Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện nếu không được “đỡ” bằng những khung pháp lý đồng bộ, tương thích sẽ khó đi vào chiều sâu. Do đó, việc nâng hợp tác lập pháp thành một ưu tiên riêng là thông điệp rõ ràng: Việt Nam muốn quan hệ song phương được bảo đảm bằng luật, chứ không chỉ bằng ý chí chính trị nhất thời.
Hợp tác lập pháp gắn với kinh tế: đề nghị công nhận kinh tế thị trường và hiệp định thương mại đối ứng
Điểm nổi bật trong các cuộc tiếp xúc đầu tháng 8 là việc Hà Nội dùng kênh nghị viện để kết nối trực tiếp với những nút thắt kinh tế trong quan hệ Việt Nam Mỹ. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định Quốc hội Việt Nam sẵn sàng hoàn thiện khuôn khổ pháp lý nhằm tạo môi trường đầu tư thông thoáng cho doanh nghiệp Hoa Kỳ sản xuất, kinh doanh ổn định tại Việt Nam, đồng thời mong Hoa Kỳ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường. Đây là yêu cầu mang tính chiến lược, bởi không được công nhận kinh tế thị trường đồng nghĩa với việc Việt Nam luôn đối diện nguy cơ các biện pháp phòng vệ thương mại bất lợi. Cùng thông điệp đó, lãnh đạo Quốc hội đề nghị hai nước sớm hoàn tất đàm phán, ký kết Hiệp định thương mại đối ứng, công bằng và cân bằng. Việc yêu cầu hiệp định đối ứng qua kênh nghị viện thể hiện nhận thức rằng Quốc hội Hoa Kỳ là nơi quyết định cuối cùng cho bất kỳ khuôn khổ thương mại dài hạn nào. Theo nguồn tin, Đại sứ Jennifer Wicks nhất trí với mục tiêu này và khẳng định sẽ phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, cơ quan, địa phương Việt Nam để tăng cường trao đổi đoàn ở các cấp và các kênh, hướng tới kết thúc đàm phán hiệp định thương mại đối ứng. Đáng chú ý, yêu cầu công nhận kinh tế thị trường không chỉ xuất hiện trong trao đổi với phía hành pháp Hoa Kỳ. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh mong các Nghị sĩ Hạ viện có tiếng nói hỗ trợ, đề nghị Chính phủ Hoa Kỳ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường và hai nước sớm kết thúc đàm phán Hiệp định thương mại đối ứng. Khi cả lãnh đạo Quốc hội và các ủy ban chuyên trách cùng lặp lại yêu cầu này, thông điệp gửi tới Washington là rõ ràng: Việt Nam coi việc tháo gỡ rào cản thể chế về thương mại là điều kiện để đà hợp tác kinh tế trở thành trọng tâm của quan hệ chiến lược.
Giáo dục đào tạo và lao động: xây trụ cột mới trong đối thoại chiến lược
Nếu hợp tác lập pháp với Hoa Kỳ có “trái tim kinh tế”, thì giáo dục đào tạo và lao động là “bộ não dài hạn” của quan hệ Việt Nam Mỹ. Trong cuộc tiếp Đoàn Ủy ban Giáo dục và Lực lượng Lao động Hạ viện Hoa Kỳ do Chủ tịch Tim Walberg dẫn đầu, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh khẳng định Việt Nam coi Hoa Kỳ là đối tác có tầm quan trọng chiến lược hàng đầu và mong muốn triển khai quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện theo hướng ngày càng thực chất, đi vào chiều sâu, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và thể chế chính trị của nhau. Việt Nam đánh giá cao hỗ trợ của Hoa Kỳ trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, với nhiều bản ghi nhớ hợp tác đã được ký kết và triển khai, nhưng vẫn còn nhiều tiềm năng và cơ hội chưa được khai mở tương xứng với tầm quan hệ. Lãnh đạo Quốc hội đề nghị phía Hoa Kỳ ủng hộ mô hình hợp tác ba bên giữa cơ sở giáo dục đại học Việt Nam, cơ sở giáo dục đại học Hoa Kỳ và doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực có nhu cầu lớn như bán dẫn, AI, công nghệ số, công nghệ sinh học và các công nghệ chiến lược. Đây là một phát biểu dễ trích dẫn: “Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị mô hình hợp tác ba bên Việt Nam - Hoa Kỳ - doanh nghiệp trong các lĩnh vực bán dẫn, AI, công nghệ số và công nghệ sinh học.” Cùng với đó là lời kêu gọi các trường đại học uy tín của Hoa Kỳ mở phân hiệu hoặc triển khai chương trình đào tạo tại Việt Nam, trong bối cảnh Việt Nam sẵn sàng tạo điều kiện để các trường, tổ chức giáo dục và doanh nghiệp Hoa Kỳ mở rộng hiện diện và hợp tác lâu dài, đưa giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ và phát triển nhân lực chất lượng cao trở thành trụ cột quan trọng trong quan hệ hai nước. Điều này cho thấy cơ chế đối thoại chiến lược đang chuyển dịch từ việc “nói về an ninh và thương mại” sang thiết kế những hệ sinh thái nhân lực và tri thức chung.
Động lực từ địa phương: Hải Phòng và các đô thị mở rộng hợp tác nghị viện
Đối thoại lập pháp sẽ khó thực chất nếu chỉ dừng ở cấp trung ương. Những cuộc làm việc tại Hải Phòng với Đoàn Hạ nghị sĩ thuộc Ủy ban Giáo dục và Lực lượng Lao động Hạ viện Hoa Kỳ do Hạ nghị sĩ Tim Walberg làm Trưởng đoàn cho thấy các địa phương đang trở thành mắt xích chủ động trong quan hệ Việt Nam Mỹ. Chủ tịch UBND thành phố Đỗ Thành Trung nhấn mạnh mục tiêu phát triển Hải Phòng thành thành phố cảng công nghiệp hiện đại, văn minh, sinh thái tầm cỡ khu vực Đông Nam Á, với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những đột phá chiến lược. Thành phố có diện tích gần 3.195 km2, dân số khoảng 4,66 triệu người, đứng thứ tư cả nước và quy mô kinh tế thuộc nhóm ba địa phương lớn nhất. Về giáo dục đào tạo, Hải Phòng sở hữu mạng lưới 1.662 cơ sở giáo dục từ mầm non đến đại học, 33 cơ sở giáo dục nghề nghiệp tuyển sinh bình quân 96.300 người/năm và 8 trường đại học với hơn 58.400 sinh viên. Theo thông tin, Hải Phòng đang hợp tác đào tạo các chương trình tiên tiến với Học viện Hàng hải California và xúc tiến thành lập phân hiệu đại học quốc tế đầu tiên hợp tác với Trường Đại học Keiser (Hoa Kỳ), đồng thời cam kết luôn mở rộng cửa cho các cơ sở giáo dục, tập đoàn công nghệ Hoa Kỳ đầu tư, hợp tác. Đây không chỉ là các dự án giáo dục đơn lẻ, mà là “phòng thí nghiệm” để kiểm chứng tính hiệu quả của hợp tác lập pháp: nếu Quốc hội hai nước tạo được khung pháp lý rõ ràng cho giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ và khu công nghiệp, các thành phố như Hải Phòng sẽ là nơi biến các chương trình nghị viện thành kết quả hữu hình. Việc Chủ tịch UBND Hải Phòng giao Sở Ngoại vụ làm đầu mối phối hợp với các sở ngành để xây dựng danh mục chương trình hợp tác cụ thể với đối tác Hoa Kỳ cũng phản ánh cách các địa phương dịch ngôn ngữ đối thoại chiến lược thành kế hoạch hành động.
Kết luận: luật pháp là “hệ điều hành” mới của quan hệ Việt Nam Mỹ
Nhìn xuyên suốt các cuộc tiếp xúc nghị viện từ Hà Nội tới Hải Phòng, có thể thấy một sự chuyển dịch âm thầm nhưng quan trọng trong quan hệ Việt Nam Mỹ: luật pháp đang trở thành “hệ điều hành” mới cho đối thoại chiến lược. Việt Nam không tiếp cận quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện bằng các khẩu hiệu chung chung, mà bằng yêu cầu rất cụ thể: công nhận nền kinh tế thị trường, sớm hoàn tất Hiệp định thương mại đối ứng, xây dựng trụ cột giáo dục đào tạo và nhân lực công nghệ cao, tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực bán dẫn, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và năng lượng xanh. Cơ chế đối thoại lập pháp thường xuyên là công cụ để những mục tiêu đó không bị “treo” ở cấp hành pháp. Khi Quốc hội hai nước thường xuyên trao đổi đoàn, thảo luận luật, hình thành nhóm nghị sĩ thân thiện, kết nối trực tiếp với các địa phương và ngành nghề, quan hệ Việt Nam Mỹ sẽ được neo trong các đạo luật, hiệp định và chương trình hợp tác có tính ràng buộc. Điều này giảm nguy cơ quan hệ song phương bị dao động theo chu kỳ chính trị ngắn hạn và mở ra khả năng xây dựng một cấu trúc đối tác lâu dài, thực chất hơn. Tất nhiên, cơ chế đối thoại thường xuyên không tự động bảo đảm chất lượng nội dung. Thách thức với cả hai bên là biến kênh nghị viện thành nơi giải quyết những vấn đề khó – từ khác biệt về mô hình phát triển đến các chuẩn mực lao động và thương mại – chứ không chỉ là nơi lặp lại các tuyên bố thiện chí. Nhưng chính việc dám đặt những yêu cầu khó lên bàn đối thoại, như công nhận kinh tế thị trường hay cùng xây dựng các chuỗi đào tạo nhân lực bán dẫn và AI, cho thấy Hà Nội đang coi hợp tác lập pháp là chìa khóa mở cánh cửa mới trong quan hệ Việt Nam Mỹ.
