Sức khỏe không thể đứng sau nguồn thu
Luật thuốc lá là khuôn khổ pháp lý nhằm giảm tác hại của việc sử dụng thuốc lá, bảo vệ người dân khỏi khói thuốc và ngăn sản phẩm gây nghiện tiếp cận trẻ em, thanh thiếu niên. Vì thế, sửa luật phải lấy lợi ích sức khỏe cộng đồng làm thước đo, thay vì ưu tiên khoản thu trước mắt. Ngày 22/10/2026, khi thảo luận tại tổ về dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị làm rõ phạm vi cấm trưng bày, mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, kiểm soát thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời hoàn thiện cơ chế thực thi. Ông nhấn mạnh không thể vì lợi ích kinh tế trước mắt mà xem nhẹ sức khỏe người dân; dù phòng, chống tác hại thuốc lá có thể làm giảm thu ngân sách, lợi ích xã hội đạt được rất lớn. Đây không phải lựa chọn giữa kinh tế và sức khỏe: luật cần điều chỉnh hoạt động hợp pháp, nhưng không được để nguồn thu quyết định mức độ bảo vệ cộng đồng.
Yêu cầu sửa đổi càng cấp thiết khi sản phẩm thuốc lá mới xuất hiện, tiếp thị ngày càng tinh vi và một số quy định hiện hành còn hạn chế trong thực thi. Sau hơn 13 năm triển khai luật, nhận thức cộng đồng và môi trường không khói thuốc đã có chuyển biến, nhưng thành quả ấy không tự bảo vệ được người trẻ trước các kênh bán hàng và quảng bá mới.
Cấm trưng bày phải rõ và có thể kiểm tra
Đề xuất cấm hoàn toàn trưng bày sản phẩm, bao bì, hình ảnh và tên nhãn hiệu thuốc lá tại điểm bán là bước siết cần thiết, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu luật phân định rành mạch hành vi quảng bá với việc niêm yết giá và sử dụng tên thương mại hợp pháp. Nếu không làm rõ ranh giới này, cả cơ sở kinh doanh lẫn lực lượng kiểm tra đều có thể lúng túng, còn quy định cấm dễ bị né tránh. Tủ kín để sản phẩm không lọt vào tầm mắt là hướng phù hợp, song cần hướng dẫn cụ thể, chế tài đủ mạnh và cơ chế kiểm tra, giám sát thực chất.
Dự thảo cũng đề xuất mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, trong đó có một số không gian trong nhà tại khách sạn, nhà hàng, quán bar, karaoke, vũ trường và phương tiện như tàu thủy, tàu hỏa. Cần có lộ trình cùng giai đoạn chuyển tiếp để cơ sở kinh doanh điều chỉnh, nhưng chuyển tiếp không nên biến thành trì hoãn vô thời hạn. Việc kiểm soát thuốc lá còn phải bao gồm bán hàng trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và ứng dụng số, thực thi lệnh cấm bán cho người dưới 18 tuổi; nền tảng và chủ thể truyền thông cần chịu trách nhiệm rõ ràng.
Cảnh báo 85% và chặn quảng bá toàn diện
Cảnh báo sức khỏe chiếm 50% mỗi mặt chính bao bì hiện nay cần được nâng lên ít nhất 85%, đặt ở phía trên và không để tem che khuất. Ủy ban Văn hóa và Xã hội kiến nghị quy định mức tối thiểu này hoặc lộ trình cụ thể từ 85% đến 100%. Lý do không chỉ nằm ở diện tích: hình ảnh cảnh báo được giữ lâu khiến người hút quen mắt, trong khi tỷ lệ chú ý được khảo sát giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% tại 37 tỉnh, thành phố năm 2024. Theo ước tính của Bộ Y tế, tăng diện tích cảnh báo lên 85% có thể giúp giảm 815.000 người hút thuốc sau sáu năm.
Tăng diện tích cần đi cùng việc luân phiên mẫu cảnh báo, đề xuất không quá hai năm, bổ sung hướng dẫn cai thuốc và in số tổng đài tư vấn miễn phí 1800 6606 để người hút dễ tìm hỗ trợ. Cơ quan quản lý và chuyên gia cũng kiến nghị cấm toàn diện quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá; bao quát cả tiếp thị, trưng bày, mua bán trên môi trường điện tử và đặt trách nhiệm lên nền tảng số. Cảnh báo mạnh sẽ khó phát huy tác dụng nếu cùng lúc người dùng liên tục bắt gặp hình ảnh thuốc lá trong quảng cáo và nội dung tiếp thị.
Hiệu lực nằm ở khâu thực thi
Một đạo luật nghiêm khắc trên giấy vẫn thất bại nếu thiếu cách phát hiện và xử lý vi phạm. Dự thảo cần xác định rõ đối tượng, hành vi bị cấm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và tính đến sản phẩm mới để thay đổi công nghệ không tạo ra kẽ hở. Cùng với đó là phương tiện kỹ thuật để giám sát hoạt động trên mạng, quy định trách nhiệm kiểm tra và chế tài đủ sức răn đe. Với cảnh báo trên bao bì, yêu cầu cũng phải gắn trách nhiệm cụ thể, cho phép kiểm tra và xử lý khi vi phạm.
Sửa luật cần một lộ trình khả thi nhưng không làm suy yếu mục tiêu: ban hành hướng dẫn rõ cho điểm bán, xác định thời gian chuyển tiếp cho cơ sở kinh doanh và tổ chức giám sát thường xuyên. Gia đình, nhà trường, chính quyền và các tổ chức xã hội cũng cần phối hợp để ngăn thanh thiếu niên tiếp cận, sử dụng thuốc lá. Kết luận nên dứt khoát: phòng chống tác hại chỉ bảo vệ được cộng đồng khi lệnh cấm dễ hiểu, cảnh báo đủ sức tác động và vi phạm luôn bị phát hiện, xử lý. Đặt sức khỏe lên trước nguồn thu không phải khẩu hiệu; đó phải là nguyên tắc chi phối từng điều khoản và cách thực thi luật.
