Một nhân chứng bằng hình ảnh cho Hà Nội trong gần một thế kỷ
Nhiếp ảnh gia Quang Phùng là nghệ sĩ đã dành hơn nửa thế kỷ cầm máy để tạo nên một kho tư liệu ảnh lịch sử về Hà Nội, ghi lại bằng hình ảnh những biến chuyển từ chiến tranh đến hòa bình, từ phố cổ trầm mặc đến đô thị hiện đại, qua đó bảo tồn hình ảnh và ký ức thị giác của Thủ đô cho nhiều thế hệ người Việt. Ông qua đời sáng 20/8/2026, hưởng thọ 95 tuổi, khép lại hành trình gần một thế kỷ gắn bó với Hà Nội và hơn nửa thế kỷ theo đuổi nhiếp ảnh. Sự ra đi ấy không chỉ là nỗi tiếc thương dành cho một nghệ sĩ, mà là sự mất mát của cả di sản Hà Nội trong chiều kích hình ảnh của nó.
Từ ngày 10/10/1954 đến "Điện Biên Phủ trên không": Hà Nội qua ống kính Quang Phùng
Sinh năm 1932 tại phố Hàng Gai, Hà Nội, Quang Phùng sớm tham gia phong trào học sinh, sinh viên cứu quốc đầu thập niên 1950. Nhờ giỏi ngoại ngữ, biết chụp ảnh và đánh máy, ông hỗ trợ Ủy ban Quốc tế về Giám sát và Kiểm soát tại Việt Nam, và nhờ vậy trở thành một trong số ít người Việt Nam có mặt sáng 10/10/1954 để ghi lại bằng máy ảnh thời khắc đoàn quân chiến thắng tiến vào tiếp quản Thủ đô. Những khuôn hình ấy, cùng ảnh về phố phường và đời sống người Hà Nội sau ngày giải phóng, đã trở thành tư liệu ảnh lịch sử quý giá, không thể thay thế. Sau này, ông tiếp tục ghi lại cuộc chiến tranh chống Mỹ, chiến thắng "Điện Biên Phủ trên không" tháng 12/1972 và chuyến thăm Hà Nội của Jane Fonda, mở rộng kho hình ảnh về các bước ngoặt của lịch sử thành phố.
Di sản Hà Nội trong từng khuôn hình đời thường
Điều làm nhiếp ảnh gia Quang Phùng trở thành người gìn giữ di sản Hà Nội không chỉ là số lượng hàng vạn bức ảnh, mà là cách ông nhìn thành phố như một cơ thể sống. Ông cho rằng cốt lõi của nhiếp ảnh là tính tư liệu, đặc biệt với những câu chuyện về Hà Nội, và một bức ảnh phải hội đủ "Chân – Thiện – Mỹ", trong đó cái "chân" là trung thực với hiện thực. Hồ Gươm, phố cổ, gánh hàng rong, người lao động, trẻ em đánh giày… qua ống kính ông hiện lên vừa gần gũi, vừa là cột mốc ký ức tập thể. Cuốn sách ảnh "Dạo quanh Hồ Gươm" ra mắt năm 2011, tuyển gần 100 tác phẩm, đã tô đậm vai trò của ông như người bảo tồn hình ảnh của một không gian biểu tượng, và mang về cho ông Giải thưởng Lớn – Vì tình yêu Hà Nội tại Giải thưởng Bùi Xuân Phái năm 2013.
Người đi bộ thầm lặng mang theo máy ảnh: mất mát của một sử gia thị giác
Nếu các sử gia viết lịch sử bằng chữ, thì nhiếp ảnh gia Quang Phùng viết lịch sử Hà Nội bằng ánh sáng. Ông không chỉ xuất hiện trong các sự kiện lớn, mà lặng lẽ đi qua từng con phố, quan sát con người và cuộc sống, rồi ghi lại những khoảnh khắc mà nếu không có máy ảnh, chúng sẽ trôi qua và biến mất theo thời gian. Ông dùng nhiếp ảnh để phản ánh vấn đề xã hội như ô nhiễm Hồ Gươm hay phòng, chống ma túy, cho thấy di sản Hà Nội không chỉ là vẻ đẹp mà còn là những vết thương cần được ghi nhớ và chữa lành. Trong nghĩa đó, ông là sử gia thị giác của Thủ đô, người đã chứng minh rằng bảo tồn hình ảnh là phần thiết yếu của bảo tồn văn hóa. Lễ viếng ông sẽ diễn ra lúc 11 giờ ngày 23/8/2026 tại Nhà tang lễ Bệnh viện Hữu Nghị, lễ truy điệu và đưa tang lúc 12 giờ 30 cùng ngày.
Từ kho tư liệu ảnh lịch sử đến trách nhiệm của thế hệ sau
Tens of thousands of photographs by Quang Phùng tạo nên một kho tư liệu ảnh lịch sử mà Hà Nội khó có thể tìm lại nếu không được số hóa, bảo quản và đưa vào đời sống nghiên cứu, giáo dục, và nghệ thuật. Di sản ấy đặt ra một câu hỏi cho thế hệ sau: chúng ta sẽ làm gì với hồn cốt thành phố đã được ông gìn giữ bằng hình ảnh? Nhiếp ảnh của ông chứng minh rằng máy ảnh không chỉ là công cụ sáng tác, mà là phương tiện bảo tồn hình ảnh và ký ức, tạo nên cầu nối giữa những con người sống ở các thời điểm khác nhau của cùng một không gian. Trong bối cảnh Hà Nội tiếp tục đô thị hóa nhanh, cái nhìn của ông nhắc nhở rằng mọi thay đổi đều cần được ghi lại, để thế hệ tương lai không chỉ biết thành phố đã từng ra sao, mà còn hiểu vì sao chúng ta yêu và muốn bảo vệ nó.
