Khi vùng ven trở thành “ngôi sao” của khám sức khỏe toàn dân
Khám sức khỏe toàn dân là chương trình sàng lọc sức khỏe miễn phí, lập hồ sơ điện tử và quản lý lâu dài cho mọi nhóm dân cư, từ trẻ em, học sinh, người lao động đến người cao tuổi, nhằm phát hiện sớm bệnh mạn tính và yếu tố nguy cơ, đồng thời thu hẹp chênh lệch tiếp cận dịch vụ y tế giữa các khu vực. Nghịch lí đang hiện ra khá rõ: các xã đảo và vùng ven đạt tỷ lệ khám sức khỏe cao nhất thành phố, trong khi nhiều phường nội thành lại nằm ở đáy bảng. Tính đến 13/9, hơn 4,44 triệu người dân đã tham gia khám, chiếm khoảng 35% dân số, trong đó trên 4,17 triệu người đã có hồ sơ sức khỏe điện tử. 112/168 phường, xã đã vượt mốc 30%, nhưng vẫn có nơi quanh 15–20% – đa phần là phường trung tâm đông dân. Câu hỏi không còn là thành phố có khám hay không, mà là tại sao nơi có nhiều bệnh viện nhất lại tham gia ít nhất.
Thạnh An 100%: bài học từ cách làm “đi đến từng người dân”
Xã đảo Thạnh An là minh chứng sống động cho việc khám sức khỏe toàn dân chỉ thành công khi hệ thống y tế “chịu khó đi xa”. Với 2.950/2.950 người dân được khám và sàng lọc, Thạnh An trở thành địa bàn đầu tiên hoàn thành mục tiêu 100% bao phủ. Theo Sở Y tế, kết quả này có được nhờ Bệnh viện Từ Dũ cơ sở 2 chủ động lập kế hoạch, phối hợp chặt với trạm y tế và chính quyền, huy động thêm nhiều bệnh viện chuyên khoa đến khám theo từng nhóm đối tượng. Những người chưa dự các đợt tập trung được rà soát, mời khám bổ sung; người cao tuổi, người khuyết tật hoặc hạn chế đi lại được khám tại nhà. Một câu nói nên được trích lại: “Bệnh viện không chỉ chờ người bệnh đến khám mà chủ động đưa nhân lực, chuyên môn đến tận địa bàn”. Đây là tư duy tiếp cận dịch vụ y tế hoàn toàn khác với mô hình nội thành: thay vì đặt trạm y tế ở giữa và hy vọng dân sẽ tự tìm đến, hệ thống y tế chủ động dịch chuyển đến từng hộ dân.
Vì sao nội thành nhiều bệnh viện nhưng tỷ lệ khám lại thấp?
Nếu nhìn vào bản đồ tỷ lệ khám sức khỏe, ta thấy một nghịch lí: Thạnh An, Phước Thắng, An Nhơn Tây, Vĩnh Lộc, Long Phước, An Thới Đông – toàn địa bàn vùng ven, ngoại thành – đều đạt từ hơn 70% đến gần tuyệt đối. Trong khi đó, các phường trung tâm như Cầu Ông Lãnh, Vĩnh Hội, Bảy Hiền, Nhiêu Lộc lại dưới 20%, thấp nhất là khoảng 15,6%. Điều này cho thấy có nhiều bệnh viện không đồng nghĩa với tỷ lệ khám sức khỏe cao. Người dân đô thị quen tự chọn thời điểm khám, thường chỉ đến bệnh viện khi có triệu chứng hoặc mua gói dịch vụ riêng, nên chương trình tại trạm y tế phường bị xem như tầm soát cơ bản, không cấp bách. Nhịp sống dày đặc khiến việc dành vài giờ để ghé trạm y tế khó trở thành ưu tiên. Cộng thêm lối sống khép kín trong chung cư, cán bộ y tế khó “gõ từng nhà”, kích hoạt thói quen phòng bệnh thay vì chữa bệnh, dẫn đến tỷ lệ tham gia ì ạch dù cơ sở y tế ngay dưới chân nhà.
Hạ tầng không phải rào cản lớn nhất, cách tiếp cận mới là vấn đề
Nhiều người dễ nghĩ vùng ven, xã đảo khó tiếp cận dịch vụ y tế nên đương nhiên phải tranh thủ khám khi bác sĩ về địa phương. Nhưng chính việc ngành y tế chấp nhận đi xa, mang theo chuyên môn và thiết bị, lại tạo ra cảm giác được quan tâm và trách nhiệm cộng đồng mạnh mẽ. Tại các vùng ven, mạng lưới tổ dân phố, hội đoàn còn gắn kết, giúp chính quyền “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, kể cả khám tại nhà cho người hạn chế vận động. Ngược lại, ở nội thành, truyền thông chung chung trên loa đài hoặc mạng xã hội không thể thay thế lời gọi trực tiếp từ cán bộ khu phố. Người dân không thấy rõ lợi ích cụ thể từ chương trình sàng lọc sức khỏe, nhất là khi họ đã quen tự lựa chọn cơ sở tư nhân. Nghịch lí này cho thấy điểm yếu cốt lõi không nằm ở thiếu bệnh viện, mà ở cách thiết kế dịch vụ: nếu khám sức khỏe toàn dân không phù hợp với nhịp sống đô thị, người dân sẽ tiếp tục thờ ơ.
Từ chiến dịch đến hệ thống: cần mô hình riêng cho nội thành
Ở cấp toàn thành phố, chiến dịch khám sức khỏe toàn dân không chỉ là một đợt vận động ngắn hạn. Đến đầu tháng 9 đã có hơn 4 triệu người được khám hoặc ghi nhận dữ liệu, tương đương khoảng 31% dân số, và con số này tiếp tục tăng lên hơn 4,44 triệu người vào giữa tháng. Đề án khám định kỳ giai đoạn 2026–2030, định hướng đến 2045 cùng bảng điều khiển theo thời gian thực đã được đưa vào hoạt động, cho thấy tham vọng xây dựng hệ thống quản lý sức khỏe dài hạn. Song, nội thành sẽ không thể cải thiện tỷ lệ khám sức khỏe nếu vẫn dùng một công thức cho mọi nơi. Cần mở rộng các hình thức linh hoạt hơn: khung giờ ngoài giờ hành chính, điểm khám lưu động ở khu chung cư, nhắn tin hẹn lịch cá nhân hóa qua ứng dụng công dân số – vốn đang được tăng cường để người dân tự khai báo sức khỏe và giảm công việc giấy tờ cho y tế cơ sở. Thông điệp cuối cùng khá rõ: không phải nơi nào nhiều bệnh viện hơn thì người dân sẽ chủ động chăm sóc sức khỏe hơn – mức độ hưởng ứng chỉ tăng khi chương trình chạm đúng nhịp sống và nhu cầu thật của đô thị.
