Kinh tế đêm gốm Bát Tràng là gì và vì sao là bước ngoặt?
Kinh tế đêm gốm Bát Tràng là mô hình phát triển các hoạt động dịch vụ, thương mại và trải nghiệm văn hóa diễn ra sau hoàng hôn, được thiết kế xoay quanh nghề gốm truyền thống và không gian di sản của làng Bát Tràng, nhằm kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu của du khách, tạo thêm sinh kế cho cộng đồng địa phương và đồng thời bảo tồn di sản gốm sứ hơn 700 năm theo cách còn sống và thích ứng với đô thị hiện đại. Điểm đáng nói là Bát Tràng không xem kinh tế đêm như một “phiên chợ đêm” đơn thuần, mà như một chiến lược chuyển dịch cơ cấu sang dịch vụ – thương mại chất lượng cao trong bối cảnh Hà Nội thúc đẩy công nghiệp văn hóa. Quyết định 2419/QĐ-UBND về phát triển kinh tế đêm giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 đã chọn Bát Tràng là không gian trọng điểm, biến làng gốm thành phòng thí nghiệm sống cho bài toán phát triển bền vững làng truyền thống.
Di sản 47 di tích dưới ánh đèn: bảo tồn động thay vì đóng khung
Nếu Bát Tràng chỉ mở cửa ban ngày, di sản nơi đây dễ bị nhìn như bảo tàng tĩnh, nơi khách đến vội vàng chụp vài tấm ảnh rồi rời đi. Với 47 di tích lịch sử – văn hóa, trong đó có 10 di tích cấp quốc gia, 23 ngôi nhà cổ và 16 nhà thờ họ xây bằng gạch gốm rêu phong, vốn văn hóa này xứng đáng hơn một hành trình “đi và về trong ngày”. Chọn kinh tế đêm là cách làng gốm chuyển từ bảo tồn trưng bày sang bảo tồn động: không gian đình, đền, chùa trở thành điểm diễn Chèo, Ca trù, Quan họ, Xẩm, lễ hội Áo dài; những ngõ cổ được chiếu sáng nghệ thuật, trình chiếu 3D mapping lên kiến trúc gốm, tạo đường gốm phát sáng cho du khách tản bộ và chiêm ngưỡng. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: “Đây cũng là giải pháp bảo tồn động, giúp di sản làng nghề tiếp tục ‘sống’ và tỏa sáng dưới ánh đèn đêm”.
Du lịch cộng đồng làng nghề: từ Bát Tràng đến Bàu Trúc
Điểm thú vị là cách Bát Tràng đi không đơn độc. Mô hình du lịch cộng đồng làng nghề đang được thử nghiệm và đánh giá ở các làng gốm khác, điển hình là Bàu Trúc – nơi người Chăm thực hành nghệ thuật làm gốm độc đáo. UBND xã Ninh Phước phối hợp với Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học để nhìn lại hiệu quả vận hành thử nghiệm du lịch cộng đồng tại làng gốm này, thẳng thắn chỉ ra khó khăn về hạ tầng, sản phẩm, nhân lực và liên kết tour tuyến. Song song, địa phương mở các lớp tập huấn về phát triển du lịch cộng đồng, bảo tồn và phát huy di sản phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”, hướng dẫn kỹ năng đón khách, thuyết minh, xây trải nghiệm và quảng bá làng nghề. Việc thành lập Câu lạc bộ Thực hành di sản với 12 thành viên là bước đi khẳng định vai trò chủ thể của cộng đồng trong thiết kế tương lai cho làng gốm, không để du lịch áp xuống như gánh nặng từ bên ngoài.
Thiết kế không gian kinh tế đêm gắn với cộng đồng Bát Tràng
Bát Tràng không chỉ nói về kinh tế đêm gốm Bát Tràng như khẩu hiệu mà đã bắt đầu chi tiết hóa không gian: khu triển lãm 1.000 năm Thăng Long, Ao Long Nhỡn dành cho trình diễn ánh sáng, âm nhạc và giao lưu với nghệ nhân; khu Lò Bầu cổ tổ chức workshop vuốt nặn, vẽ gốm từ 19–22h, nơi khách được chứng kiến nghệ nhân đốt lò và nhận chứng nhận cho sản phẩm tự tay tạo tác. Chợ gốm đêm định hình thành không gian giao thương đầy màu sắc với sản phẩm OCOP, quà tặng mỹ nghệ, phiên chợ sáng tạo và các trung tâm mua sắm gốm cao cấp mở cửa tới 22–23h cho khách sưu tầm gốm nghệ thuật. Điểm gắn kết với du lịch cộng đồng làng nghề nằm ở chỗ: địa phương khuyến khích người dân mở homestay làng cổ, boutique hotel kiến trúc gốm, không gian trà đạo, cà phê gốm bên sông, cho phép cộng đồng trực tiếp tham gia chuỗi giá trị thay vì chỉ đóng vai thợ thủ công đứng sau quầy hàng.
Chuyển đổi số và chiến lược dài hơi cho phát triển bền vững
Một làng truyền thống muốn sống được trong kinh tế đêm không thể dựa riêng vào vẻ đẹp hoài cổ. Bát Tràng chọn cách đi khá rõ: quy hoạch hạ tầng và giao thông thông minh, cải tạo ngõ xóm, bãi đỗ xe tập trung, hệ thống chiếu sáng, nhà vệ sinh công cộng; kết nối linh hoạt xe điện, xe buýt và tuyến du lịch đường thủy sông Hồng, tích hợp chỉ dẫn bản đồ số qua mã QR cho du khách. Đồng thời, xã đẩy mạnh chuyển đổi số: xây cơ sở dữ liệu kinh tế đêm, thanh toán không tiền mặt, phát triển app đặt tour và trải nghiệm, quảng bá thương hiệu “Đêm Bát Tràng – Hành trình của đất và lửa” trên nền tảng số. Ở Bàu Trúc, đề xuất giải pháp cũng xoay quanh việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá, kết nối tour – tuyến, khai thác giá trị di sản “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” gắn với phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Thông điệp chung: nếu du lịch cộng đồng làng nghề không bước vào không gian số, rất khó giữ được sức hút lâu dài với thế hệ trẻ và khách quốc tế. Một câu trích dẫn đáng nhớ: Chủ tịch UBND xã Bát Tràng Hoàng Tiến Dũng khẳng định việc phát triển kinh tế đêm gắn với bảo tồn làng nghề truyền thống là “bước đi đột phá, thể hiện tư duy đổi mới và tầm nhìn chiến lược của địa phương”.
