Logistics phải trở thành năng lực của cả nền kinh tế
Năng lực logistics quốc gia là khả năng tổ chức, kết nối và vận hành dòng hàng, hạ tầng, dữ liệu và dịch vụ trên phạm vi toàn nền kinh tế để hỗ trợ sản xuất, thương mại và kết nối quốc tế. Đây là nền tảng cạnh tranh, không chỉ là một thị trường dịch vụ riêng lẻ. Sáng 2/11, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan về định hướng phát triển logistics quốc gia và hạ tầng logistics. Kết luận cuộc làm việc, ông yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy phát triển dịch vụ logistics sang xây dựng năng lực logistics quốc gia. Đây là thay đổi đúng trọng tâm: nếu chỉ đo thành công bằng quy mô dịch vụ, Việt Nam có thể vận chuyển hàng hóa nhiều hơn mà vẫn phụ thuộc vào bên ngoài ở khâu tổ chức chuỗi cung ứng, trung chuyển và phân phối.
Lý do phải đổi tư duy nằm ở vai trò rộng hơn của logistics. Năng lực này gắn trực tiếp với sức cạnh tranh, khả năng tự chủ, sức chống chịu của nền kinh tế và yêu cầu quốc phòng, an ninh. Trong bối cảnh đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, logistics cần góp phần nâng năng suất, giảm chi phí và mở rộng không gian phát triển, thay vì chỉ hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu. Vì vậy, phát triển logistics phải nằm trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, có điều phối thống nhất ở cấp Chính phủ, chứ không thể chia nhỏ thành những kế hoạch rời rạc của từng ngành hay địa phương.
Từ vị trí địa lý đến vai trò trong chuỗi cung ứng
Mục tiêu đưa Việt Nam thành trung tâm logistics, trung chuyển và phân phối hàng hóa của khu vực và thế giới chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển thành năng lực thực tế. Điều đó đòi hỏi chủ động thu hút hàng quốc tế để trung chuyển, lưu kho, phân phối và thực hiện các dịch vụ tạo giá trị gia tăng tại Việt Nam; đồng thời tham gia sâu hơn vào tổ chức, điều phối chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Lợi thế địa lý tự nó không tạo ra sức cạnh tranh. Nếu thiếu kết nối, quy hoạch có căn cứ và doanh nghiệp đủ năng lực, vị trí thuận lợi chỉ là tiềm năng chưa được khai thác. Do đó, chiến lược logistics Việt Nam cần xác định rõ mạng lưới trung tâm, cửa ngõ giao thương và hành lang vận tải quốc tế, cùng lộ trình khả thi để hình thành chúng. Quy hoạch theo mô hình đa trung tâm, đa phương thức nên dựa trên nguồn hàng, vùng sản xuất, thị trường, khả năng kết nối, quỹ đất và hiệu quả đầu tư; đồng thời phân định chức năng trung tâm quốc gia, cấp vùng và đầu mối chuyên ngành. Cách tiếp cận này giúp tránh đầu tư theo phong trào khi chưa rõ hàng hóa nào sẽ đi qua và khu vực nào được phục vụ.
Hạ tầng cần được tổ chức theo hành lang kinh tế, kết nối cảng biển, cảng hàng không, ga hàng hóa và cửa khẩu với khu công nghiệp, vùng sản xuất, trung tâm tiêu dùng. Mạng lưới quốc gia phải phát huy lợi thế từng vùng nhưng không bị chia cắt theo địa giới hành chính; nếu thiếu phối hợp, công trình mới có thể không giải quyết được điểm nghẽn trên toàn tuyến. Cùng với đó, Việt Nam cần xây dựng chương trình phát triển các cửa ngõ và trung tâm logistics quốc tế trọng điểm, gắn mục tiêu trung chuyển với năng lực thực tế về vận tải, kho bãi và thông quan.
Chiến lược cần đo bằng năng lực doanh nghiệp và hiệu quả vận hành
Một chiến lược tốt không thể chỉ vẽ mạng lưới hạ tầng; nó phải giúp doanh nghiệp Việt Nam làm chủ nhiều khâu có giá trị cao hơn. Định hướng được nêu là khuyến khích hình thành một số doanh nghiệp logistics quy mô lớn, có khả năng tổ chức chuỗi cung ứng, vận tải, trung chuyển và phân phối quốc tế, đồng thời phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp trong nước. Liên kết giữa đơn vị logistics với nhà sản xuất, nhà xuất khẩu, thương mại và các tập đoàn quốc tế cũng cần được tăng cường. Đây là điểm quyết định để giá trị tạo ra từ dòng hàng quốc tế không dừng ở việc cho thuê kho hay vận chuyển, mà được giữ lại nhiều hơn trong nền kinh tế. Chiến lược cần chỉ rõ doanh nghiệp sẽ được hỗ trợ ra sao để nâng quản trị, tiếp cận vốn, công nghệ và mạng lưới quốc tế; thị trường dịch vụ logistics trong nước sẽ được mở rộng bằng cách nào; và cơ quan nào chịu trách nhiệm điều phối những việc vượt quá phạm vi một ngành. Nếu không giải đáp được các câu hỏi này, mục tiêu nâng tầm sẽ dừng ở khẩu hiệu.
Dữ liệu và công nghệ cũng phải trở thành hạ tầng thiết yếu. Cần chuẩn hóa, chia sẻ dữ liệu về nguồn hàng, luồng hàng, năng lực thông quan, vận tải, cảng và kho bãi; kết nối chứng từ điện tử giữa doanh nghiệp với hải quan, cảng, kho và đơn vị vận tải. Cùng với chuyển đổi số, logistics xanh cần được xem là hướng nâng sức cạnh tranh, không phải phần phụ của quy hoạch. Những giải pháp như giảm phương tiện chạy rỗng, tối ưu tuyến đường, quản lý tồn kho và nâng độ chính xác giao hàng có thể cải thiện trải nghiệm nhận hàng, độ tin cậy và chi phí trong đời sống thường ngày.
Việc trước mắt: tháo điểm nghẽn, đặt mốc thực hiện
Yêu cầu khẩn trương rà soát và đề xuất nâng tầm chiến lược phát triển logistics Việt Nam cần đi kèm danh sách ưu tiên và thời hạn rõ ràng. Trước mắt, cần xác định những điểm nghẽn lớn nhất phải tháo gỡ trong giai đoạn đến năm 2027, rồi gắn mỗi vấn đề với cơ quan chịu trách nhiệm, nguồn lực và kết quả có thể kiểm chứng. Mục tiêu giảm chi phí logistics tiệm cận mức bình quân khu vực và thế giới, nâng chất lượng dịch vụ và gia tăng giá trị trong nước chỉ có thể đánh giá bằng tiến bộ cụ thể, không phải bằng số lượng quy hoạch hay công trình được công bố. Kết luận quan trọng không nằm ở việc mở rộng thêm một ngành dịch vụ, mà ở chỗ coi logistics là năng lực vận hành quốc gia. Muốn trở thành điểm trung chuyển có sức cạnh tranh, Việt Nam phải phối hợp được quy hoạch, hạ tầng, dữ liệu, doanh nghiệp và điều phối nhà nước. Chiến lược chỉ thực sự được nâng tầm khi biến lợi thế địa lý thành năng suất, giá trị gia tăng và khả năng chống chịu cho toàn nền kinh tế.
