Từ dịch vụ riêng lẻ đến năng lực của cả nền kinh tế
Logistics quốc gia là năng lực tổ chức, kết nối và vận hành dòng hàng hóa trên phạm vi toàn nền kinh tế, gắn với sức cạnh tranh, khả năng tự chủ và sức chống chịu của đất nước. Đây là cách nhìn cần thiết để Việt Nam không chỉ mở rộng một ngành dịch vụ, mà còn chủ động tham gia tổ chức chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.
Ngày 2/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan về định hướng phát triển logistics quốc gia và hạ tầng logistics. Tại đây, ông yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy phát triển dịch vụ logistics sang xây dựng năng lực logistics quốc gia. Đây không phải thay đổi câu chữ: nếu chỉ nhìn logistics như dịch vụ thuê ngoài, chính sách dễ bỏ qua kết nối giữa vận tải, sản xuất, thương mại, dữ liệu và năng lực ứng phó rủi ro.
Thời điểm chuyển hướng cũng có lý do rõ ràng. Chi phí logistics của Việt Nam hiện tương đương khoảng 16–17% GDP, trong khi mức bình quân toàn cầu là 10–12%. Khoảng cách ấy làm suy giảm sức cạnh tranh hàng hóa; vì vậy, logistics phải được xem là hạ tầng vận hành của nền kinh tế, không phải phần việc phụ trợ.
Điều phối quốc gia phải đi trước đầu tư manh mún
Một mạng lưới logistics không thể vận hành hiệu quả nếu mỗi bộ, ngành và địa phương tự quyết theo ranh giới quản lý. Khi quy hoạch, đầu tư và kiểm tra chuyên ngành bị chia cắt, điểm nghẽn của một mắt xích có thể làm chậm cả dòng hàng. Vì vậy, thiết lập sớm cơ chế chỉ đạo, điều phối logistics ở cấp quốc gia nên được xem là bước mở đường, không phải thủ tục đi kèm.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu xác lập ngay cơ chế chỉ đạo, điều phối logistics quốc gia, đồng thời rà soát những điểm nghẽn cần tháo gỡ trong giai đoạn trước mắt đến năm 2027. Một đề xuất thể chế là nghiên cứu thành lập Ủy ban Quốc gia về Logistics và xây dựng Luật Logistics; các công cụ này có thể tạo đầu mối liên ngành và khuôn khổ pháp lý thống nhất.
Đây là điều kiện để biến định hướng thành trách nhiệm thực thi: cần xác định cơ quan chủ trì, tiến độ và trách nhiệm, thay vì để nhiệm vụ liên ngành rơi vào khoảng trống. Cơ chế điều phối logistics cũng phải gắn với chia sẻ dữ liệu và phối hợp kiểm tra chuyên ngành. Nếu thiếu quyền điều phối và luật lệ đồng bộ, đầu tư mới có nguy cơ tiếp tục phân tán, còn doanh nghiệp vẫn chịu chi phí do thủ tục và chờ đợi.
Kết nối hạ tầng và chọn đúng vị trí trung tâm
Điểm nghẽn cấp bách không chỉ là thiếu công trình, mà là thiếu kết nối giữa các phương thức vận tải và các mắt xích sản xuất, cảng biển, cửa khẩu, sân bay, ga hàng hóa. Đường bộ hiện đảm nhận khoảng 70% khối lượng hàng hóa, trong khi đường thủy nội địa và đường sắt còn nghẽn năng lực, thiếu kết nối với cảng biển lớn. Dồn thêm hàng lên đường bộ mà không tổ chức lại mạng lưới sẽ khó giảm ùn tắc và chi phí.
Ưu tiên cần là phát triển hạ tầng logistics theo các hành lang kinh tế, kết nối cảng biển, cảng hàng không, ga hàng hóa và cửa khẩu với khu công nghiệp, vùng sản xuất và trung tâm tiêu dùng. Cùng lúc, cần chuyển từ đầu tư theo địa giới hành chính sang quy hoạch mạng lưới thống nhất, phát triển cảng cạn và trung tâm logistics đa phương thức tại các vùng kinh tế động lực.
Quy hoạch trung tâm logistics phải dựa trên lợi thế kết nối, nguồn hàng, vùng sản xuất, thị trường, quỹ đất và hiệu quả đầu tư, thay vì chạy theo số lượng dự án. Với người dân và doanh nghiệp, kết quả của cách làm này rất cụ thể: hàng hóa lưu chuyển ít vòng vèo hơn, thời gian chờ giảm, chi phí vận chuyển bớt đè lên giá thành. Trọng tâm trước mắt được đặt vào tháo gỡ điểm nghẽn kết nối hạ tầng và quy hoạch trung tâm logistics.
Đổi mới tư duy phải được thể chế hóa và đo bằng kết quả
Đổi mới tư duy chỉ có ý nghĩa khi làm thay đổi cách phân bổ nguồn lực và phối hợp thực thi. Mục tiêu đưa Việt Nam thành trung tâm trung chuyển, phân phối hàng hóa khu vực và thế giới đòi hỏi năng lực thu hút, lưu kho, phân phối hàng quốc tế, đồng thời nâng vai trò doanh nghiệp Việt Nam trong các khâu giá trị cao. Điều đó cần đi cùng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và quy trình kiểm tra minh bạch.
Một nền tảng dữ liệu logistics dùng chung có thể giúp giảm phương tiện chạy rỗng và phối hợp thông quan, kiểm tra chuyên ngành hiệu quả hơn; định hướng được nêu là tự động hóa 100% các quy trình này, hướng tới loại bỏ chi phí không chính thức. Đây không phải đích đến công nghệ tự thân: dữ liệu chỉ phát huy tác dụng khi cơ quan nhà nước chia sẻ, quy trình được chuẩn hóa và doanh nghiệp có thể tham gia.
Các bộ, ngành và địa phương cần triển khai đồng bộ, xác định rõ đầu mối, tiến độ và trách nhiệm, ưu tiên xử lý kết nối hạ tầng, kiểm tra chuyên ngành, quy hoạch trung tâm logistics và chia sẻ dữ liệu. Kết luận cần thẳng thắn: Việt Nam sẽ không trở thành đầu mối logistics khu vực chỉ bằng cách xây thêm kho bãi. Năng lực quốc gia chỉ hình thành khi thể chế điều phối được dòng hàng, hạ tầng nối liền các hành lang và chính sách tạo điều kiện để doanh nghiệp nâng cấp.
