Đường sắt Hà Nội bước vào giai đoạn tái cấu trúc với hai dự án 38.500 tỷ
Hai dự án đường sắt quốc gia ở phía Nam Hà Nội là chương trình tái cấu trúc mạng lưới đường sắt Hà Nội thông qua việc cải dịch tuyến Hà Nội - TP.HCM đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi và xây dựng mới tuyến vành đai phía Đông đoạn Ngọc Hồi - Kim Sơn, nhằm tạo hành lang vận tải liên vùng, giảm áp lực giao thông xuyên tâm, đồng thời mở không gian phát triển đô thị với hạ tầng giao thông được tổ chức hợp lý và hiện đại. Việc Hà Nội chính thức khởi công hai dự án đường sắt quốc gia vào ngày 28/8 cho thấy Thành phố không coi đây là những công trình đơn lẻ, mà là bước đi chiến lược trong quá trình bố trí lại toàn bộ mạng lưới đường sắt Hà Nội khu vực phía Nam. Tổng mức đầu tư sơ bộ lên tới hơn 38.500 tỷ đồng, trong đó tuyến vành đai phía Đông Ngọc Hồi - Kim Sơn khoảng 27.752 tỷ đồng và dự án cải dịch tuyến Hà Nội - TP.HCM đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi khoảng 10.809 tỷ đồng. Tư duy nổi bật ở đây là dùng đường sắt làm trục tổ chức không gian chứ không chạy theo việc mở rộng đường bộ đơn thuần. Đường sắt Hà Nội được đặt lại vai trò trung tâm trong bài toán vận tải liên vùng, thay vì chỉ là mạng lưới cũ kỹ chạy xuyên nội đô rồi dần bị đường bộ lấn át.
Hai tuyến đường sắt: một vành đai hàng hóa, một trục Bắc – Nam được "sắp chỗ" lại
Nếu nhìn kỹ cấu hình kỹ thuật, có thể thấy rõ hai dự án được thiết kế cho hai nhiệm vụ khác nhau nhưng bổ trợ lẫn nhau trong hệ thống đường sắt Hà Nội. Tuyến đường sắt quốc gia vành đai phía Đông đoạn Ngọc Hồi - Kim Sơn có tuyến chính từ Thường Tín đến Kim Sơn dài khoảng 31,3km cùng các nhánh kết nối, tiêu chuẩn đường đôi khổ 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế tối đa 120km/h, khai thác chung tàu khách và tàu hàng. Tuyến này về bản chất là một vòng vành đai hàng hóa và hành khách, giúp kết nối đầu mối Ngọc Hồi với mạng lưới phía Bắc, hình thành hành lang vận tải liên vùng và giảm áp lực vận tải xuyên tâm vào khu trung tâm. Trong khi đó, tuyến Hà Nội - TP.HCM đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi được cải dịch với chiều dài khoảng 26,5km, cộng thêm khoảng 3km kết nối từ Ngọc Hồi đến tuyến đường sắt Vành đai Bắc Hồng - Văn Điển; tuyến đơn, khổ 1.000mm, tốc độ thiết kế tối đa 100km/h, khai thác chung tàu khách và tàu hàng. Theo lãnh đạo Thành phố, việc cải dịch này không chỉ là động tác kỹ thuật, mà là cách "sắp chỗ" lại trục Bắc – Nam để giải phóng hành lang hiện hữu, nhường chỗ cho trục không gian quốc lộ 1A mở rộng với quy mô tới 16 làn xe và kết nối tốt hơn với mạng đường sắt đô thị. Một bên là vành đai điện khí hóa khổ lớn cho hàng hóa liên vùng, một bên là tuyến khổ 1.000mm được tổ chức lại để ăn khớp với cấu trúc mới – đó là cấu trúc hai lớp khá hiếm thấy trong quy hoạch hạ tầng giao thông trước đây.
Hành lang vận tải liên vùng: từ khái niệm quy hoạch thành lợi ích cụ thể với người dân và doanh nghiệp
Khái niệm "hành lang vận tải liên vùng" thường xuất hiện trong các bản quy hoạch, nhưng với hai tuyến đường sắt này, nó bắt đầu có hình hài rất cụ thể. Khi tuyến vành đai phía Đông được đưa vào khai thác, hàng hóa từ các khu công nghiệp, các tỉnh trong Vùng Thủ đô và khu vực phía Bắc có thể đi theo đường vòng, kết nối qua đầu mối Ngọc Hồi rồi phân phối tiếp, thay vì đi xuyên nội đô. Điều này không chỉ giảm thời gian và chi phí logistics mà còn hạn chế tàu hàng vào khu trung tâm, giảm xung đột giao cắt và ô nhiễm không khí. Theo phân tích từ cơ quan tài chính Thành phố, mạng lưới đường sắt quốc gia kết hợp với các dự án hạ tầng giao thông khác đang triển khai sẽ tạo ra mạng kết nối liên vùng, tái tổ chức đầu mối giao thông phía Nam, giảm áp lực lên nội đô và tạo điều kiện hình thành các cực tăng trưởng mới về dịch vụ, công nghiệp và đô thị. Nói cách khác, khi doanh nghiệp trong và ngoài Hà Nội nhìn vào bản đồ vận tải liên vùng, họ sẽ thấy những tuyến đường sắt Hà Nội không còn "cụt" ở các ga nhỏ trong nội đô mà trở thành trục vận tải hàng hóa xuyên suốt. Thậm chí với người dân, lợi ích không chỉ là thêm một tuyến tàu: thời gian di chuyển rút ngắn, lựa chọn giữa đường bộ và đường sắt đa dạng hơn, và không gian mặt đất dọc theo các tuyến đường sắt cũ được giải phóng để trở thành đường bộ, điểm dừng xe buýt hoặc các không gian công cộng mới.
Ngọc Hồi: từ ga ngoại ô thành tổ hợp giao thông và hạt nhân phát triển đô thị phía Nam
Điểm đáng chú ý nhất trong toàn bộ câu chuyện này là Ngọc Hồi: nơi hai dự án cùng hội tụ và được định hướng thành tổ hợp giao thông đường sắt phức hợp quy mô khoảng 260ha. Tại đây, Hà Nội xây dựng 3 ga mới gồm ga Ngọc Hồi – đầu mối hành khách, ga Thường Tín – đầu mối hàng hóa và ga Phú Xuyên – ga nhường tránh. Ga Ngọc Hồi và ga Thường Tín còn được thiết kế để kết nối, chuyển tải giữa các tuyến đường sắt khác khổ, biến khu vực này thành điểm trung chuyển giữa quốc gia và đô thị. Theo định hướng, Tổ hợp ga Ngọc Hồi sẽ là nơi cùng tồn tại ga đường sắt quốc gia, ga đường sắt đô thị, khu depot, các khu bến bãi logistic và các chức năng thương mại – dịch vụ. Khi đầu mối này hoạt động trơn tru, phía Nam Thủ đô có cơ hội thoát khỏi vai trò "vùng ven" chỉ cung cấp đất ở giá rẻ, chuyển thành cửa ngõ đô thị với các hoạt động thương mại, dịch vụ gắn với vận tải liên vùng. Không gian đô thị mới không còn bám theo quốc lộ một chiều như trước, mà xoay quanh hạ tầng giao thông đường sắt được tổ chức hiện đại. Chính sự kết hợp giữa đường sắt Hà Nội và quy hoạch phát triển đô thị đã biến Ngọc Hồi thành hạt nhân tiềm năng cho một "thành phố ga" phía Nam – điều mà nhiều đô thị lớn trên thế giới đã làm từ rất sớm nhưng Hà Nội mới bắt đầu nghiêm túc.
Từ giải phóng hành lang đường sắt đến tái thiết đô thị phía Nam: cơ hội và điều kiện tiên quyết
Một trong những tác động ít được nói tới nhưng có ý nghĩa chiến lược là việc cải dịch tuyến Hà Nội - TP.HCM đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi sẽ giải phóng hành lang đường sắt hiện hữu dọc quốc lộ 1A. Đây là cơ sở để Thành phố triển khai trục không gian quốc lộ 1A mở rộng 16 làn xe, đồng thời tạo điều kiện kết nối với mạng lưới đường sắt đô thị theo quy hoạch. Khi đường sắt không còn chạy sát nhà dân ở các thị trấn, xã ven quốc lộ, cơ hội chỉnh trang và tái thiết đô thị, cải tạo không gian công cộng, xây mới các tuyến buýt nhanh… trở nên khả thi hơn. Theo đánh giá, việc di dời tuyến đường sắt hiện hữu và tái tổ chức vận tải đường sắt quốc gia ở khu vực phía Nam không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà là nền tảng để Hà Nội triển khai các dự án hạ tầng giao thông, chỉnh trang và tái thiết đô thị phía Nam một cách đồng bộ, đúng quy hoạch. "Việc thực hiện các dự án này sẽ từng bước tạo điều kiện để mạng lưới đường sắt quốc gia đi qua Hà Nội được tổ chức hợp lý hơn, gắn kết chặt chẽ với tiến trình phát triển không gian đô thị của Thủ đô", Chủ tịch UBND Thành phố nhấn mạnh. Tất nhiên, cơ hội chỉ trở thành hiện thực nếu tiến độ được giữ đúng mốc: tuyến Hà Nội - TP.HCM đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi hướng tới hoàn thành ngày 31/3/2027, còn tuyến vành đai phía Đông Ngọc Hồi - Kim Sơn dự kiến hoàn thành vào tháng 12/2028. Thành phố đã áp dụng trình tự xây dựng công trình khẩn cấp theo Luật Thủ đô và nghị quyết HĐND để rút ngắn khâu chuẩn bị, nhưng bài toán chất lượng, an toàn vận hành và đồng bộ với các tuyến đường sắt đô thị vẫn là thách thức không nhỏ. Nếu vượt qua được các thách thức này, hai dự án sẽ trở thành bản lề cho một mô hình phát triển đô thị dựa trên hạ tầng giao thông đường sắt, thay vì tiếp tục dồn mọi kỳ vọng vào đường bộ – điều mà khu vực phía Nam Hà Nội đã trả giá bằng ùn tắc và phát triển manh mún suốt nhiều năm.
