Metro TP.HCM 255km: bước ngoặt chiến lược trong phát triển đô thị
Metro TP.HCM 255km là kế hoạch xây dựng và vận hành một mạng lưới đường sắt đô thị quy mô, kết nối khu trung tâm với các khu vực cửa ngõ, sân bay, cảng biển và các cực phát triển mới, nhằm giảm phụ thuộc vào xe cá nhân, rút ngắn thời gian di chuyển và tái cấu trúc không gian thành phố thành một siêu đô thị gắn với giao thông công cộng hiện đại. Ở góc nhìn phát triển đô thị, đây không chỉ là dự án giao thông mà là quyết định chính trị – kinh tế định hình cách TP.HCM lớn lên trong vài thập kỷ tới. Điểm xuất phát cho tham vọng này chính là tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên đang vận hành hơn 1,5 năm và dần trở thành phương tiện đi lại quen thuộc của người dân. Thành công ban đầu cho thấy nhu cầu rõ ràng: khi có lựa chọn công cộng ổn định, người dân sẵn sàng thay đổi thói quen di chuyển. Nhưng một tuyến đơn lẻ không đủ; thành phố buộc phải nâng cấp lên mạng lưới để giao thông TP.HCM thoát khỏi tình trạng lệ thuộc vào đường bộ và xe máy hiện nay.
Từ tuyến đầu tiên đến mạng lưới đường sắt đô thị 2030
Tuyến metro số 1 dài 19,7km – Bến Thành đến Suối Tiên – là phép thử đầu tiên cho đường sắt đô thị TP.HCM, nay đã phục vụ hơn 35 triệu lượt hành khách với bình quân khoảng 65.000 lượt mỗi ngày. Con số này không chỉ là thống kê; nó là bằng chứng sống động rằng người dân sẵn sàng chuyển sang giao thông công cộng khi hệ thống đủ tiện lợi và đáng tin cậy. Từ nền tảng đó, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 255km đường sắt đô thị, tăng 55km so với kế hoạch 200km trước đây. Các tuyến như metro số 2 Bến Thành – Tham Lương, đoạn Bến Thành – Thủ Thiêm, tuyến Bến Thành – Cần Giờ đang triển khai hoặc đã khởi công, mở dần "mạch ngầm" kết nối từ lõi trung tâm tới khu ven biển phía Nam. Nếu tiến độ được giữ đúng, TP.HCM sẽ chuyển từ đô thị có một tuyến metro thành thành phố với mạng lưới metro TP.HCM 255km, liên kết nhiều hướng và không gian mới.
Mạng lưới metro mở rộng: từ 255km đến hơn 500km và siêu đô thị vùng
Trong tầm nhìn dài hơn, kế hoạch không dừng lại ở mốc 255km. TP.HCM dự kiến đầu tư thêm 7 tuyến hoặc đoạn tuyến khoảng 277km trong giai đoạn 2030 – 2035; nếu đi đúng lộ trình, mạng lưới đường sắt đô thị có thể đạt khoảng 532km vào mốc này. Xa hơn nữa, đơn vị tư vấn còn nghiên cứu mạng lưới tới 1.540km năm 2050, gồm khoảng 1.100km metro và 440km đường sắt nhẹ (LRT). Điểm đáng chú ý là định hướng kết nối vùng: các tuyến được thiết kế để tăng cường liên kết khu trung tâm với Bình Dương, Đồng Nai, khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, Tây Ninh, đồng thời nối với đường sắt quốc gia và các đầu mối giao thông lớn. Nếu metro được triển khai đồng bộ với phát triển định hướng giao thông (TOD), xe buýt, sân bay, cảng biển và các trung tâm kinh tế, nó có thể trở thành "mạch ngầm" tái cấu trúc không gian TP.HCM, biến thành phố thành siêu đô thị vùng vận hành trên nền tảng giao thông công cộng.
Tác động lên đời sống người dân và không gian phát triển mới
Ở tầng đời sống, mạng lưới metro mở rộng sẽ quyết định lại cách người dân chọn nơi ở, nơi làm việc và thói quen đi lại. Khi mạng lưới đủ lớn, người dân có thể sống xa khu vực trung tâm nhưng vẫn nhanh chóng tiếp cận nơi làm việc, trường học, bệnh viện, trung tâm thương mại, qua đó giảm dần nhu cầu dùng xe cá nhân. Các tuyến hướng đến Long Thành, Cần Giờ, Thủ Dầu Một hay khu đô thị phía Tây Bắc không chỉ tiện lợi cho di chuyển mà còn mở khả năng hình thành các trung tâm kinh tế mới quanh sân bay, cảng biển, logistics và các khu đô thị. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, đường sắt đô thị được kỳ vọng trở thành "mạch ngầm" kết nối các cực phát triển, giúp rút ngắn thời gian đi lại, giảm ùn tắc, ô nhiễm và nâng chất lượng sống. Thành phố đã bổ sung tuyến Thủ Dầu Một – TP.HCM và đoạn metro số 2 Tham Lương – An Hạ – Khu đô thị Tây Bắc vào danh mục ưu tiên giai đoạn 2026 – 2030 như một tín hiệu rõ ràng: metro không chỉ giải bài toán giao thông TP.HCM, mà còn là công cụ phân bố lại dân cư và sản xuất.
Tiến độ, vốn và điều kiện để tham vọng metro TP.HCM thành hiện thực
Tham vọng hơn 500km đường sắt đô thị chỉ có ý nghĩa khi các mốc triển khai được giữ vững. Theo kế hoạch, ngày 2/9/2026 sẽ khởi công tuyến Thủ Thiêm – Long Thành dài 41,83km; trong quý IV/2026, tiếp tục khởi công metro số 6 giai đoạn 1 Tân Sơn Nhất – Phú Hữu, metro số 1 TP Mới – Suối Tiên và tuyến Thủ Dầu Một – trung tâm TP.HCM; đến quý I/2027, đoạn metro số 2 Tham Lương – An Hạ – Khu đô thị Tây Bắc dài 30km dự kiến được khởi công. Nếu chuỗi cột mốc này chậm, toàn bộ lộ trình đến 255km năm 2030 và hơn 500km năm 2035 sẽ bị kéo lùi. Ở phía nguồn lực, thành phố thẳng thắn thừa nhận không thể dựa vào một kênh vốn duy nhất, mà phải huy động kết hợp ngân sách trung ương, địa phương, đầu tư công, PPP và các nguồn lực hợp pháp khác. Điều đó đồng nghĩa với nhu cầu minh bạch, chia sẻ rủi ro hợp lý và thiết kế mô hình TOD đủ hấp dẫn nhà đầu tư. Kết luận hợp lý là: metro TP.HCM chỉ trở thành "mạch ngầm" phát triển siêu đô thị khi được coi là trục xương sống của quy hoạch đô thị, chứ không phải dự án hạ tầng giao thông đơn lẻ.
