Tuyên chiến với thành tích hình thức: bước ngoặt chính sách của TP.HCM
Chất lượng giáo dục thực chất tại TP.HCM là định hướng đặt trọng tâm vào kết quả học tập, năng lực và phẩm chất thật của học sinh, ưu tiên thời gian cho dạy – học và đánh giá chân thực, thay vì chạy theo các chỉ số thành tích bề nổi, phong trào thi đua hay các cuộc thi hình thức không gắn với sự tiến bộ dài hạn. Nói cách khác, hệ thống được yêu cầu chuyển từ đo điểm số và cờ hoa sang đo năng lực sử dụng kiến thức, kỹ năng số, ngoại ngữ, hợp tác và sáng tạo trong đời sống học đường. Thông điệp lớn nhất trong giáo dục TP.HCM năm 2026 là quyết tâm “nâng cao chất lượng dạy và học, đẩy mạnh hội nhập quốc tế nhưng phải đi vào thực chất, không chạy theo thành tích”. Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Tấn Phát yêu cầu toàn ngành “giảm tính hình thức, hướng tới môi trường giáo dục đề cao sự trung thực và chất lượng thực chất”. Đây không phải khẩu hiệu mới lạ, mà là lời thừa nhận rằng mô hình giáo dục dựa trên báo cáo đẹp và thi đua dày đặc đã đến giới hạn. Quyết định này càng đáng chú ý khi được đưa ra tại hội nghị tổng kết năm học 2025 – 2026 và triển khai nhiệm vụ năm học 2026 – 2027 sáng 13/8, thời điểm toàn ngành đang chịu sức ép đô thị hóa, dân số cơ học tăng nhanh và thiếu hàng chục nghìn giáo viên, phòng học so với định mức. Việc chọn lúc khó khăn để cắt giảm hoạt động hình thức cho thấy TP.HCM chấp nhận hy sinh “thành tích trên giấy” để giữ tập trung vào những gì có ích cho người học.
Chiến lược mới: ít hội thi, nhiều chuyên môn, đánh giá bằng năng lực
Nếu lâu nay thành tích được đo bằng số bằng khen, cúp, cờ thi đua, thì chiến lược cho năm học 2026 – 2027 đang đảo trục sang đo bằng chất lượng chuyên môn và năng lực học sinh. Toàn ngành dự kiến rà soát, giảm khoảng 50% các cuộc thi, hội thi, chuyển một số sang dạng sân chơi nhẹ nhàng hoặc tổ chức xen kẽ, với mục tiêu “trả lại thời gian cho thầy cô tập trung vào chuyên môn, lan tỏa giá trị trung thực trong học đường”. Việc tinh giản cho thấy một lựa chọn chính trị – nghề nghiệp rõ ràng: coi thời gian của giáo viên và học sinh là tài nguyên phải bảo vệ, không thể tiếp tục tiêu vào các sân khấu hình thức. Ở tầng quản lý, Sở đặt trọng tâm vào cải cách phương pháp dạy học và cách đánh giá: đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong quản lý, dạy học, kiểm tra, khảo sát năng lực gần 595.000 lượt học sinh các khối 3, 7, 9, 11 trên máy tính. Điều này báo trước những thay đổi lớn trong cách trường báo cáo kết quả: không chỉ là bảng điểm cuối kỳ, mà là dữ liệu năng lực số, mức độ hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông 2018, khả năng vận dụng kiến thức ở nhiều tình huống khác nhau. Câu hỏi đặt ra là: liệu đội ngũ ở cơ sở có đủ kỹ năng số và thời gian để biến những công cụ này thành đánh giá công bằng, hay lại tạo thêm lớp hình thức mới?
Từ số lượng đến chất lượng: xây phòng học để tránh “nhồi nhét” lớp học
Một mặt cắt khác của câu chuyện chất lượng giáo dục thực chất là cơ sở vật chất và quy mô lớp học. Thành phố hiện có 1.606 trường phổ thông, tăng 23 trường so với năm học trước, với khoảng 52.300 lớp và hơn 2 triệu học sinh. Nhưng đi kèm con số ấn tượng là thực tế TP.HCM nằm trong nhóm thiếu hụt lớn nhất cả nước với khoảng 10.800 giáo viên và gần 4.100 phòng học còn thiếu so với định mức. Nói cách khác, không thể nói đến cải cách phương pháp dạy học nếu lớp vẫn quá đông, giáo viên vẫn căng mình chạy tiết. Kế hoạch “150 ngày đêm hoàn thành 1.000 phòng học” là một nỗ lực nhằm kéo hệ thống về mức chấp nhận được: tính đến 11/8, 43/53 dự án đã hoàn thành, đưa vào sử dụng 829/1.044 phòng học, trong đó 653 phòng tăng thêm, 10 dự án còn lại đã đạt trên 80% khối lượng và dự kiến đưa vào sử dụng trước khai giảng. Đây là lựa chọn mang tính thực chất: thay vì chăm chút lễ khai giảng hoành tráng, ưu tiên là đủ phòng học, dạy 2 buổi/ngày với tỉ lệ dự kiến tăng lên 83,3% ở tiểu học, 74% ở THCS và 94,2% ở THPT năm học mới. Khi không còn tình trạng “chạy trường, chạy lớp”, cả giáo viên và phụ huynh mới có điều kiện tập trung vào nội dung học chứ không phải chỗ ngồi.
Cải cách phương pháp dạy học: AI, STEM và bài toán hội nhập quốc tế giáo dục
TP.HCM không giấu tham vọng hội nhập quốc tế giáo dục, nhưng lần này tham vọng được đặt trong khung “thực chất”. Thành phố hoàn thiện đề án tích hợp giảng dạy và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hệ thống giáo dục giai đoạn 2026 – 2030, tầm nhìn 2045, đồng thời đẩy mạnh giáo dục STEM/STEAM, năng lực số, ngoại ngữ, hướng nghiệp và phân luồng học sinh. Tầm nhìn này chỉ có ý nghĩa khi thực sự đi vào lớp học, thay đổi cách thầy dạy và trò học, chứ không dừng ở vài phòng máy hiện đại để chụp ảnh báo cáo. Ở cấp trường, một số mô hình cho thấy cải cách phương pháp dạy học đã bắt đầu: Trường THCS Hoa Lư tích hợp AI trong dạy học, phát triển môi trường học tập STEM với 21 câu lạc bộ, đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học, dùng AI để thiết kế bài giảng Elearning, xây dựng “văn hóa số” và nâng năng lực số cho giáo viên qua tập huấn và tự nghiên cứu. Ở tầm hệ thống, ngành đặt mục tiêu đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai “theo hướng thực chất” kết hợp chuyển đổi số và đổi mới quản trị nhà trường. Điểm khó là sự chênh lệch giữa các địa bàn: nơi có điều kiện số hóa, nơi còn thiếu phòng học, giáo viên Tin học, Công nghệ, Mỹ thuật, Âm nhạc và Nghệ thuật. Nếu không có cơ chế hỗ trợ và chia sẻ nguồn lực rõ ràng, cải cách dễ thành “đảo tiên phong” lẻ loi, khó trở thành chuẩn chung.
Những kỳ vọng mới cho thầy, trò, phụ huynh và rào cản phải đối mặt
Việc chuyển trọng tâm sang chất lượng giáo dục thực chất sẽ trực tiếp thay đổi kỳ vọng của giáo viên, học sinh và phụ huynh. Với giáo viên, thông điệp rõ ràng: thời gian được trả về cho chuyên môn, nhưng đổi lại là trách nhiệm lớn hơn trong thiết kế bài học phát triển năng lực, đánh giá thường xuyên, sử dụng dữ liệu số, công nghệ và AI trong dạy học và kiểm tra. Hội thi, phong trào thi đua giảm khiến “đường tắt” để tạo điểm sáng thành tích không còn, buộc nhà trường phải xây dựng uy tín bằng tiến bộ thật của học sinh. Với học sinh, việc khảo sát năng lực trên máy tính và tăng tỉ lệ học 2 buổi/ngày sẽ làm ngày học dài hơn nhưng cũng mở thêm cơ hội tham gia STEM, câu lạc bộ, tăng cường tiếng Anh, năng lực số. Với phụ huynh, việc 100% học sinh có đủ sách giáo khoa trước năm học mới, tỉ lệ phòng học/lớp cơ bản đáp ứng yêu cầu, phổ cập giáo dục tiểu học và THCS mức độ 3 ở 100% xã, phường, đặc khu là cam kết nền tảng về tiếp cận giáo dục. Tuy nhiên, rào cản không nhỏ: chênh lệch cơ sở vật chất giữa khu vực, thiếu giáo viên ở môn mới, sự thay đổi mạng lưới trường lớp sau sáp nhập khiến kế hoạch tuyển dụng viên chức phải tạm ngưng và chỉ thực hiện trở lại sau khi phương án sắp xếp được phê duyệt. Sự ổn định hệ thống vừa là điều kiện, vừa là thách thức: nếu quá tập trung xử lý thiếu trường, thiếu phòng, ngành dễ bị cuốn vào việc “chạy cho kịp” quy mô mà lơ đi chất lượng. Ngược lại, nếu kiên trì giảm hoạt động hình thức, giữ ưu tiên cho cải cách phương pháp dạy học, ứng dụng số và đánh giá năng lực, TP.HCM có cơ hội biến khẩu hiệu chất lượng giáo dục thực chất thành chuẩn vận hành mới, thay vì một chiến dịch ngắn hạn.
