Một bước ngoặt trong cải cách: cắt giảm điều kiện kinh doanh để mở rộng tự do
Đợt sửa đổi Luật Đầu tư hiện nay là quá trình cắt giảm điều kiện kinh doanh và bãi bỏ ngành nghề kinh doanh có điều kiện nhằm giảm "giấy phép con", nới rộng quyền tự do kinh doanh, tiết kiệm chi phí tuân thủ và thời gian cho doanh nghiệp, đồng thời chuyển từ mô hình tiền kiểm sang hậu kiểm để vừa thông thoáng môi trường đầu tư Việt Nam vừa duy trì quản lý với các lĩnh vực nhạy cảm. Điểm khởi đầu của cuộc cải cách là việc Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền của Thủ tướng, trình bày dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục 4 tại phiên khai mạc kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI ngày 3/8. Đây không phải một điều chỉnh kỹ thuật mà là bước ngoặt chính trị – pháp lý, thể hiện quyết tâm thể chế hóa nghị quyết của Đảng về cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Theo cơ quan soạn thảo, danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện trong Phụ lục 4 sẽ giảm từ 198 xuống còn 141, thông qua việc bãi bỏ 58 ngành nghề và thu hẹp phạm vi quản lý của 16 ngành nghề khác. Nếu cải cách trước đây thường dừng ở việc tinh chỉnh, thì lần này là cắt sâu, nhắm thẳng vào gốc rễ rào cản gia nhập thị trường – nơi doanh nghiệp bị bào mòn bởi thời gian chờ đợi, chi phí hồ sơ và rủi ro xin – cho.
Con số biết nói: 786 điều kiện bị xóa và 175 tỷ đồng tiết kiệm mỗi năm
Ở bình diện kinh tế, cắt giảm điều kiện kinh doanh chỉ đáng giá khi đi vào con số cụ thể. Cơ quan soạn thảo ước tính việc bãi bỏ 58 ngành nghề và sửa đổi phạm vi 16 ngành nghề sẽ loại bỏ khoảng 786 điều kiện kinh doanh cùng 232 thủ tục hành chính, giúp giảm 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ và tiết kiệm khoảng 7.500 giờ làm việc mỗi năm cho người dân, doanh nghiệp. Đây là khoản tiết kiệm lặp lại hàng năm, không phải lợi ích một lần. Không ngạc nhiên khi nhiều đại biểu Quốc hội gọi đó là "những con số rất ấn tượng, đầy thuyết phục" vì tổng chi phí thủ tục vốn là gánh nặng âm thầm, khó nhìn nhưng bào mòn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đáng chú ý, báo cáo thẩm tra nhấn mạnh mục tiêu cắt tối thiểu 30% điều kiện kinh doanh phải là giảm rào cản thực sự chứ không dừng lại ở chỉ tiêu trên giấy, cảnh báo nguy cơ cải cách hình thức nếu các điều kiện bị đưa ra khỏi Phụ lục 4 nhưng lại xuất hiện rải rác trong luật, nghị định, thông tư khác. Câu hỏi lớn đặt ra là liệu 175 tỷ đồng và 7.500 giờ mỗi năm có được chuyển hóa thành năng suất, đầu tư mới, hay sẽ bị "ăn mòn" bởi các thủ tục phát sinh ở cấp dưới luật. Điều này phụ thuộc nhiều vào cách Chính phủ cụ thể hóa danh mục thủ tục bị bãi bỏ và mức độ minh bạch trong hướng dẫn sau khi luật có hiệu lực.
Ngành nào hưởng lợi nhiều nhất từ việc bãi bỏ ngành nghề kinh doanh có điều kiện?
Vì dự thảo chưa công khai đầy đủ danh mục, có thể thấy rõ nhất là logic chung: những ngành vốn bị "siết" bởi điều kiện cấp phép khi không liên quan trực tiếp đến an ninh, sức khỏe cộng đồng sẽ là bên hưởng lợi lớn từ đợt cắt giảm điều kiện kinh doanh này. Việc thu hẹp Phụ lục 4 từ 198 xuống 141 ngành nghề đồng nghĩa hàng loạt hoạt động sản xuất, dịch vụ phổ thông sẽ chuyển dần thành kinh doanh thông thường thay vì phải qua lớp điều kiện "có điều kiện". Theo các đại biểu, đây là nỗ lực lớn của Chính phủ nhằm giảm thủ tục cho doanh nghiệp, tạo cơ chế thông thoáng trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Các ngành sử dụng nhiều giấy phép vận hành – từ thương mại, dịch vụ đến công nghiệp nhẹ – sẽ là nhóm cảm nhận rõ nhất khi số giấy phép phải xin được cắt, thời gian chờ đợi giảm, khả năng thử nghiệm mô hình kinh doanh mới tăng lên. Ở chiều ngược lại, các lĩnh vực nhạy cảm như dịch vụ thị thực ủy quyền lại được đưa vào danh mục kinh doanh có điều kiện do liên quan trực tiếp tới dữ liệu cá nhân và thông tin sinh trắc học. Điều này cho thấy cải cách không phải là nới lỏng vô điều kiện mà là tái phân bổ trọng tâm quản lý: rút khỏi những nơi Nhà nước đang ôm quá nhiều thủ tục, tập trung vào những hoạt động chứa rủi ro an ninh, trật tự.
Hậu kiểm thay thế tiền kiểm: cơ hội lớn kèm rủi ro khoảng trống pháp lý
Một điểm đáng chú ý – và gây tranh luận – là định hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm trong quản lý kinh doanh. Việc doanh nghiệp không còn phải chứng minh đủ điều kiện trước khi gia nhập thị trường rõ ràng nới rộng quyền tự do kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ và tạo môi trường đầu tư Việt Nam thông thoáng hơn. Nhưng nếu hệ thống hậu kiểm không được thiết kế kỹ, cải cách có thể sinh ra khoảng trống pháp lý hoặc biến tướng thành "bình mới, rượu cũ" với các loại giấy phép và xác nhận mới. Các đại biểu cảnh báo: nếu bỏ ngành nghề khỏi danh mục đầu tư kinh doanh có điều kiện nhưng thực tế vẫn duy trì yêu cầu ở luật chuyên ngành, nghị định, thông tư thì Phụ lục 4 sẽ chỉ còn là hình thức. Hậu kiểm muốn hiệu quả phải dựa trên phân loại rủi ro, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, tránh tình trạng doanh nghiệp bị nhiều đoàn kiểm tra yêu cầu cùng một loại hồ sơ. Một câu trích đáng nhớ là: "Cốt lõi là làm sao chúng ta cắt giảm được, nhưng phải đề ra chương trình hậu kiểm thật tốt và xử phạt nghiêm minh" – nhắc rằng tự do kinh doanh không đồng nghĩa buông lỏng kỷ cương. Nếu thiết kế đúng, chuyển sang hậu kiểm có thể vừa giảm chi phí đầu vào cho doanh nghiệp, vừa nâng chất lượng giám sát thực tế thay vì giám sát trên hồ sơ.
Kết luận: Cải cách lớn chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp "sờ" được trong thực tế
Đợt sửa đổi Luật Đầu tư với việc cắt giảm 58 ngành nghề, thu hẹp 16 ngành và bãi bỏ 786 điều kiện kinh doanh là một cuộc cắt giảm điều kiện kinh doanh có quy mô hiếm thấy, hướng tới mục tiêu rõ ràng: triệt tiêu rào cản gia nhập thị trường, giảm chi phí tuân thủ, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Về mặt chủ trương, không nhiều người phản đối. Tranh luận nằm ở chỗ liệu kết quả có đi vào thực chất hay dừng lại ở thay đổi trên giấy. Các ý kiến tại Quốc hội đã đặt hàng khá cụ thể: phải làm rõ phương pháp tính mức cắt giảm, lượng hóa kết quả cải cách bằng số giấy phép, thủ tục, ngày chờ đợi và chi phí doanh nghiệp tiết kiệm được; đồng thời, sau khi luật ban hành, Chính phủ cần công khai danh mục dễ tiếp cận về thủ tục bị bãi bỏ, giấy phép không còn phát sinh, điều kiện không còn áp dụng, kèm thời điểm và cơ quan chịu trách nhiệm. Thông điệp cuối cùng là thẳng thắn: cải cách chỉ có giá trị khi doanh nghiệp không phải tự đi dò giữa rừng văn bản. Nếu họ nhìn thấy, sử dụng được kết quả cắt giảm trong từng hồ sơ, từng dự án, môi trường đầu tư Việt Nam sẽ bước sang một giai đoạn mới – ít "xin – cho" hơn, nhiều sáng tạo và cạnh tranh hơn.
