Tăng hiện diện quân sự Mỹ ở châu Á: chiến lược răn đe bằng biển
Việc Mỹ tăng cường quân sự ở châu Á-Thái Bình Dương là chiến lược mở rộng hiện diện hải quân, Cảnh sát biển và mạng lưới đồng minh nhằm bảo vệ tự do hàng hải, duy trì cán cân quyền lực có lợi và đối phó các hành vi áp đặt trên biển, trong đó Biển Đông là tâm điểm tranh chấp và thử sức ảnh hưởng. Đây không phải những động thái đơn lẻ, mà là một cấu trúc dài hạn của quân sự Mỹ châu Á, gắn với cạnh tranh chiến lược và yêu cầu chia sẻ trách nhiệm quốc phòng trong khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.
Thông điệp cốt lõi từ Washington rất rõ: Mỹ không rút khỏi châu Á, mà đang củng cố vị thế để duy trì cán cân quyền lực có lợi ở những khu vực quan trọng. Điều này giải thích vì sao cùng lúc chúng ta chứng kiến các cutter nhanh của Cảnh sát biển Mỹ được điều sang Tây Thái Bình Dương, tàu sân bay USS George Washington cập cảng Đà Nẵng và giới chức Lầu Năm Góc đi vòng quanh Đông Nam Á để kêu gọi đồng minh chia sẻ trách nhiệm quốc phòng. Nếu coi đây chỉ là các chuyến thăm hữu nghị sẽ là đánh giá quá nhẹ một sự tái bố trí chiến lược đã được tính toán.
Sáu cutter Cảnh sát biển Mỹ ở Tây Thái Bình Dương: lớp phòng tuyến bán quân sự
Trong bức tranh quân sự Mỹ châu Á, việc tái phân bổ sáu tàu cutter nhanh của Cảnh sát biển Mỹ tới Tây Thái Bình Dương là bước đi mang tính chiến lược hơn là thuần túy nghiệp vụ hải quân. Những tàu lớp Sentinel này từng suốt hơn 20 năm hoạt động tại Trung Đông, nay được gom thành một "Expeditionary Cutter Squadron" và triển khai hoạt động từ Singapore và Philippines, theo lời mời của nước chủ nhà, trong khu vực tác chiến của Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương của Mỹ.
Sáu cutter này bổ sung cho đội hình ba, sắp tới là năm tàu cùng lớp đóng tại Guam, cho phép Cảnh sát biển Mỹ mở rộng các hoạt động thực thi pháp luật biển, kiểm soát đánh bắt cá, chống ma túy và tăng cường khả năng phối hợp với đồng minh trong toàn bộ không gian Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Đáng chú ý, các tàu sẽ ở lại khu vực ít nhất đến hết tháng 9 và có thể tiếp tục được điều động tới các điểm nóng toàn cầu khi cần. Đây là lớp "phòng tuyến bán quân sự" mà Washington dùng để đối trọng với xu hướng Cảnh sát biển Trung Quốc tăng cường hiện diện, va, chặn, phun vòi rồng và thậm chí gây thương tích cho lực lượng Philippines trong vùng đặc quyền kinh tế của họ.
Tàu sân bay USS George Washington thăm Việt Nam: biểu tượng tự do hàng hải
Nếu các cutter của Cảnh sát biển Mỹ bổ sung lực lượng "xám" trên biển, thì tàu sân bay USS George Washington đại diện cho sức mạnh "trắng" của hải quân Mỹ – một căn cứ quân sự nổi di động cả về quy mô lẫn ý nghĩa. Nhóm tác chiến tàu sân bay số 5 đã có chuyến thăm kéo dài 7 ngày tới Đà Nẵng từ 30/7 đến 5/8, diễn ra trong bối cảnh nhiều điểm nóng an ninh toàn cầu cạnh tranh nguồn lực của Washington. Việc Mỹ vẫn giữ nguyên lịch trình đến phút cuối cho thấy ưu tiên chính trị dành cho quan hệ với Hà Nội và khu vực.
Trên tàu sân bay USS George Washington có hơn 5.000 thủy thủ và quân nhân, với khoảng 3.200 người vận hành tàu và gần 2.500 người thuộc không đoàn. Con tàu không chỉ thể hiện năng lực công nghệ và quân sự, mà còn là công cụ ngoại giao hải quân nhằm xây dựng hiểu biết, tin cậy giữa hải quân, quân đội và người dân hai nước. Chuyến thăm lần này nối tiếp các lần ghé thăm trước của USS Carl Vinson, USS Theodore Roosevelt và USS Ronald Reagan, nhưng mang hàm ý địa chính trị đặc biệt: nó gửi đi thông điệp về hòa bình, ổn định, tự do hàng hải và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ trong một khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do, rộng mở.
Lầu Năm Góc và bài toán cân bằng quyền lực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương
Những con tàu chỉ là phần nổi của chiến lược. Phần chìm nằm trong các phát biểu chính sách. Tại Manila ngày 10/8, Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách chính sách Elbridge Colby khẳng định Washington vẫn cam kết duy trì hiện diện và lợi ích tại khu vực, bác bỏ lo ngại Mỹ đang rút khỏi châu Á. Ông nhấn mạnh Mỹ không rời đi mà "đang củng cố vị thế để duy trì cán cân quyền lực có lợi" tại các khu vực trọng yếu, đồng nghĩa với việc thế trận răn đe sẽ tiếp tục được tăng cường ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Đây là tuyên bố mang tính trấn an đồng minh, nhưng cũng là lời cảnh báo gửi tới các thế lực muốn thay đổi hiện trạng bằng sức mạnh.
Tuy nhiên, Mỹ không còn muốn đóng vai người "chị cả" gánh toàn bộ an ninh khu vực. Colby thẳng thắn cho rằng Washington kỳ vọng các đồng minh, đối tác tăng đầu tư quốc phòng, nâng cao năng lực tự bảo vệ và chia sẻ nhiều hơn trách nhiệm duy trì an ninh. Ông nói Mỹ muốn xây dựng quan hệ đối tác, thay vì mô hình các quốc gia phụ thuộc vào ô bảo trợ của Washington. Trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump thúc đẩy việc chia sẻ gánh nặng quốc phòng, chiến lược quân sự Mỹ châu Á đang chuyển từ mô hình bảo trợ sang mô hình "cùng gánh vác" – vừa duy trì sức mạnh quân sự và mạng lưới liên minh, vừa yêu cầu các nước trong khu vực chủ động hơn trong việc giữ thế cân bằng quyền lực Ấn Độ Dương.
Kết luận: cơ hội cho khu vực hay vòng xoáy đối đầu mới?
Nhìn tổng thể, từ sáu cutter Cảnh sát biển Mỹ được triển khai tới Tây Thái Bình Dương, đến sự hiện diện của tàu sân bay USS George Washington ở Đà Nẵng và tuyên bố chính trị của Lầu Năm Góc về việc không rút khỏi châu Á, có thể thấy một sự nhất quán: Mỹ đang tái khẳng định vai trò cường quốc ngoài khu vực đối với trật tự biển ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Động lực trực tiếp là các hành vi ngày càng hung hăng trên biển, như việc Cảnh sát biển Trung Quốc phun vòi rồng vào tàu Philippines và gây thương tích cho binh sĩ nước này gần bãi cạn Scarborough, trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines.
Câu hỏi không phải là liệu Mỹ có đi hay ở, mà là khu vực sẽ dùng sự hiện diện đó như thế nào. Nếu các nước Đông Nam Á chủ động chia sẻ trách nhiệm quốc phòng, tận dụng cơ hội hợp tác để củng cố năng lực tự vệ và thúc đẩy một trật tự dựa trên luật lệ, thì sự tăng cường quân sự Mỹ châu Á có thể trở thành yếu tố ổn định, bảo vệ tự do hàng hải và cân bằng quyền lực Ấn Độ Dương. Ngược lại, nếu chỉ trông chờ vào ô che của Washington mà thiếu chiến lược tự chủ, khu vực có nguy cơ bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu ngày càng khó kiểm soát. Chọn lựa nằm trong tay các quốc gia ven biển, chứ không chỉ trong bàn cờ của các siêu cường.
