Tiền nghiên cứu chưa thành giá trị thị trường
Ngân sách nghiên cứu là nguồn lực công dành cho các chương trình và nhiệm vụ khoa học nhằm tạo ra tri thức, công nghệ hoặc giải pháp có thể được ứng dụng và chuyển thành sản phẩm. Giá trị của khoản chi ấy vì thế không thể chỉ đo bằng số đề tài được duyệt hay nghiệm thu, mà phải nhìn vào kết quả thực sự được sử dụng. Tại hội nghị ngày 23-10, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng thúc đẩy liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học, công nghệ. Bức tranh được nêu ra đáng lo hơn một con số chi tiêu: giai đoạn 2021-2025, 42 chương trình và khoảng 4.800 nhiệm vụ sử dụng 17.000 tỉ đồng, nhưng ít kết quả trở thành sản phẩm trên thị trường. Đây không đơn thuần là thất bại của khâu bán hàng. Khi đề tài khởi đầu mà không gắn với bài toán phát triển hoặc nhu cầu ứng dụng của doanh nghiệp, khả năng thương mại hóa nghiên cứu đã yếu ngay từ lúc xác định nhiệm vụ. Nghiệm thu đúng quy trình không thể thay thế nhu cầu của người sử dụng.
Nút thắt nằm ở cách tổ chức và chuyển giao
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường còn bị kéo dài bởi những điểm nghẽn không nằm riêng trong bản thân công trình. Chính sách khuyến khích còn phân tán, chưa được vận dụng đầy đủ; quyền tự chủ trong khai thác và chuyển giao kết quả chưa phát huy hiệu quả. Một số viện, trường ngại định giá tài sản trí tuệ, còn hoạt động kết nối cung cầu công nghệ thường dừng ở giới thiệu, trình diễn. Khi thiếu hạ tầng nghiên cứu dùng chung, phòng thí nghiệm xuống cấp, sàn giao dịch công nghệ và tổ chức trung gian phát triển chậm, kết quả nghiên cứu khó đi tiếp qua các bước hoàn thiện, kiểm chứng và tìm đối tác. Đây là lý do không thể quy trách nhiệm cho riêng nhà khoa học hoặc doanh nghiệp: hệ thống chưa tạo được con đường đủ rõ từ ý tưởng đến sản phẩm. Cách đánh giá cũng cần đổi. Đếm số đề tài triển khai hay nghiệm thu dễ tạo cảm giác tiến độ, nhưng không cho biết vấn đề thực tế nào đã được giải quyết, có hợp đồng hợp tác hay sản phẩm được ứng dụng hay chưa.
Giải ngân thấp không thể chữa bằng chạy theo tỷ lệ
Áp lực tổ chức thực hiện hiện rõ trong bức tranh giải ngân khoa học công nghệ năm 2026. Tính đến ngày 26-10, dự toán kinh phí khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được sử dụng trên cả nước là 52.680,28 tỉ đồng; đã giải ngân 21.693,48 tỉ đồng, tương đương 41,18%. Ở địa phương, tỷ lệ mới đạt 38,49%, với 17.243,43 tỉ đồng chưa giải ngân. Ngày 27-10, Bộ Khoa học và Công nghệ họp trực tuyến với các sở để rà soát tình hình, trao đổi kinh nghiệm và tháo gỡ vướng mắc. Tỷ lệ thấp cho thấy nguồn lực chưa chuyển thành hoạt động đúng nhịp, nhưng tăng tốc chi tiền không thể là mục tiêu tự thân. Nếu thủ tục, tổ chức và khả năng hấp thụ nguồn lực chưa được xử lý, giải ngân dồn vào cuối năm có nguy cơ chỉ làm đẹp tiến độ. Định hướng được nêu là gắn cấp tiếp kinh phí với đánh giá tiến độ và kết quả trong kỳ, buộc đơn vị chủ trì chịu trách nhiệm về sản phẩm đã cam kết, đồng thời không giải ngân hình thức để đạt tỷ lệ.
Đặt hàng theo nhu cầu, đo bằng kết quả
Muốn ngân sách nghiên cứu tạo ra sản phẩm, thay đổi quan trọng nhất là đưa doanh nghiệp vào quá trình xác định bài toán, cùng nghiên cứu và chia sẻ nguồn lực, thay vì mời họ đến tiếp nhận kết quả ở cuối chặng đường. Phó thủ tướng yêu cầu chuyển từ giao từng đề tài sang giao nhiệm vụ theo gói, gắn quyền chủ động với trách nhiệm về mục tiêu và sản phẩm đầu ra. Mốc tiếp theo đã được đặt ra: đến năm 2027, ít nhất 30% đề tài phải gắn với doanh nghiệp cụ thể; giai đoạn tiếp theo phấn đấu nâng tỷ lệ này lên ít nhất 50%. Cùng với đó, cần ưu tiên hỗ trợ kết quả có tiềm năng ứng dụng và doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận, từ hoàn thiện công nghệ, bảo hộ sở hữu trí tuệ đến thử nghiệm, chứng nhận, sản xuất thử và kết nối thị trường. Bài toán không phải chi ít hay nhiều, mà là thiết kế nhiệm vụ để có người cần kết quả và có con đường đưa nó ra sử dụng. Giải ngân phải đi cùng đầu ra; thương mại hóa nghiên cứu phải được tính từ lúc đặt hàng. Chỉ khi đó, tiền công mới được đánh giá bằng giá trị tạo ra thay vì số hồ sơ đã khép lại.
