Một triển lãm ngoài trời biến lịch sử Việt Nam thành cuộc đối thoại mở
“Giao điểm Việt Nam” là một triển lãm ảnh Đà Lạt ngoài trời, quy tụ ba nhiếp ảnh gia Pháp gắn bó lâu dài với đất nước này, nhằm ghi lại các giai đoạn chiến tranh, hậu chiến và những năm đầu đổi mới trong lịch sử Việt Nam qua những khoảnh khắc đời thường giàu tính tư liệu và cảm xúc. Điểm đáng nói ở đây không phải số lượng tác phẩm, mà là thái độ với ký ức: triển lãm không kể lại lịch sử theo lối biên niên, mà mở ra một vùng giao thoa giữa cái nhìn của người nước ngoài và trải nghiệm của người Việt. Việc treo ảnh dọc Cung đường nghệ thuật Đà Lạt trên phố Lý Tự Trọng khiến lịch sử bước ra khỏi không gian bảo tàng, trở thành phần của nhịp sống đô thị, để người dân và du khách dễ dàng dừng chân, quan sát, tự đối thoại với quá khứ của mình.
Từ Đà Lạt, Sài Gòn trước thống nhất đến một đất nước hậu chiến thiếu thốn
Nhìn từ thời điểm hiện tại, loạt ảnh đen trắng của Gilbert Bertrand trong giai đoạn 1970–1975 là lớp nền thô ráp của câu chuyện. Ông không phải nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, cầm máy vì đam mê khi làm việc tại Trung tâm Văn hóa Pháp ở Đà Lạt và Sài Gòn, và chính sự “tay ngang” ấy tạo nên độ chân thực không trau chuốt: đường phố, khuôn mặt, những khung cảnh trước thống nhất hiện lên như những lát cắt chưa qua xử lý. Về sau, các bức ảnh này được nhìn nhận ở cả giá trị nghệ thuật lẫn ý nghĩa tư liệu, như một phần ảnh tư liệu lịch sử khắc họa một chương đặc biệt của lịch sử Việt Nam. Từ lớp nền ấy, ảnh của Daniel Roussel giai đoạn 1980–1986 tiếp tục câu chuyện bằng những khung hình đời thường của một đất nước hậu chiến còn nhiều thiếu thốn, nhưng đầy phẩm giá và kiên cường.
Những năm đầu đổi mới qua ống kính nhân văn của Lily Franey
Nếu Bertrand và Roussel mang lại cảm giác nặng trĩu của chiến tranh và hậu chiến, thì Lily Franey xuất hiện như một nhịp thở nhẹ hơn, nhưng không kém phần ám ảnh. Trong những chuyến công tác cùng Hội Cứu trợ bình dân Pháp từ năm 1987, bà ghi lại một Việt Nam đang gượng dậy từ tàn tích chiến tranh và bước vào thời kỳ đổi mới. Franey không tìm đến những khung cảnh kịch tính; bà chú ý tới cuộc sống thường nhật, những gương mặt nhỏ bé trong các con ngõ, hàng quán, sân trường. Ống kính ấm và tinh tế khiến các tấm ảnh trở thành lời nhắc rằng hy vọng thường nằm ở điều bình dị nhất: một nụ cười, một ánh nhìn, một cử chỉ quan tâm. Đó là lý do những bức ảnh này không chỉ là ảnh tư liệu lịch sử, mà là những mảnh ghép nhân văn của một xã hội đang tự tái thiết chính mình.
Một giao điểm của ký ức, góc nhìn ngoại quốc và người Đà Lạt hôm nay
Triển lãm nhiếp ảnh “Giao điểm Việt Nam” tại Đà Lạt được Viện Pháp tại Việt Nam phối hợp cùng Stop and Go Art Space và Không gian sáng tạo Phố Bên Đồi tổ chức, kéo dài từ tối 20-8 đến ngày 10-10, trên Cung đường nghệ thuật Đà Lạt thuộc phường Xuân Hương. Việc treo ảnh ngoài trời không chỉ giúp người dân và du khách dễ tiếp cận, mà còn biến không gian công cộng thành nơi thử nghiệm ký ức tập thể: ba bộ ảnh không kết nối thành một câu chuyện liền mạch, mà cố ý để lộ khoảng trống để người xem tự lấp đầy bằng ký ức, kiến thức và cảm xúc của mình. Trong bối cảnh Đà Lạt đang tìm cách xây dựng bản sắc đô thị sáng tạo, một triển lãm như thế giống một lời đề nghị: hãy để nghệ thuật, đặc biệt là ảnh tư liệu lịch sử, trở thành công cụ để thành phố trò chuyện với quá khứ và hình dung tương lai.
Vì sao người Đà Lạt không nên bỏ lỡ “Giao điểm Việt Nam”
Điểm mạnh nhất của triển lãm ảnh Đà Lạt này không nằm ở cái tên quốc tế hay bối cảnh biennale Photo Hanoi ‘25 trước đó, mà ở trải nghiệm mà nó đem lại cho công chúng địa phương. Cùng một con phố Lý Tự Trọng, người xem có thể đi qua ba thời đoạn của lịch sử Việt Nam – trước thống nhất, hậu chiến và đổi mới – qua ba ánh nhìn Pháp khác nhau, từ tay máy tay ngang, phóng viên thường trú đến người làm công tác nhân đạo. Ngắm những tác phẩm ấy trong không khí mát lạnh của Đà Lạt là một cách để tự hỏi: người ngoài nhìn thấy gì ở chúng ta, và chúng ta đã kể câu chuyện của mình đủ rõ chưa. Trong thời đại ảnh được chụp và xóa trong vài giây, “Giao điểm Việt Nam” nhắc rằng có những khung hình cần được giữ lại, bởi chúng không chỉ chụp người và phố, mà còn chụp cả thời gian.
