Siêu El Niño: từ hiện tượng khí tượng đến mối đe dọa an ninh lương thực
Siêu El Niño là trạng thái nóng lên bất thường và kéo dài của lớp nước biển bề mặt ở trung tâm và phía Đông xích đạo Thái Bình Dương, khiến gió, áp suất và toàn bộ hệ thống khí quyển toàn cầu bị xáo trộn, từ đó gây ra hạn hán, mưa cực đoan, lũ lụt và các biến động thời tiết khó lường, làm suy giảm sản lượng nông sản và đe dọa trực tiếp an ninh lương thực tại nhiều khu vực phụ thuộc vào nông nghiệp. Điều đáng lo không phải là một El Niño đơn lẻ, mà là một "siêu El Niño" đang hình thành trên nền khủng hoảng khí hậu đã nóng sẵn. Cơ quan khí tượng Mỹ xác nhận El Niño đã đạt ngưỡng hình thành khi nhiệt độ vùng xích đạo Thái Bình Dương cao hơn trung bình 0,5°C trong nhiều tháng liên tiếp, và hiện có 81% khả năng đạt cường độ kỷ lục vào giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12-2026. Nói cách khác, chúng ta đang bước vào một chu kỳ cực đoan mới, nơi khí hậu không chỉ thất thường mà còn có xu hướng phá vỡ mọi kịch bản quen thuộc về thời tiết nông nghiệp. Ở góc nhìn an ninh lương thực, siêu El Niño là tác nhân gia tốc cho khủng hoảng khí hậu: trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tăng, cùng một mức độ El Niño cũng tạo ra hạn hán khốc liệt hơn tại Úc, Đông Nam Á và làm mưa lũ dữ dội hơn ở Nam Mỹ, Đông Phi. Khi những vùng được coi là “vựa lúa, vựa bắp” của thế giới bị tấn công đồng thời bởi nắng hạn và ngập lụt, câu chuyện không chỉ là nông dân mất mùa mà là cả hệ thống cung ứng lương thực toàn cầu bị lung lay từ gốc.
Hạn hán toàn cầu và cú sốc sản lượng: những mảnh ghép của khủng hoảng khí hậu
Nếu trước đây El Niño được nhìn như một chu kỳ thời tiết mạnh, thì siêu El Niño sắp tới phải được coi là một biến cố cấu trúc cho an ninh lương thực. Tác động chính của El Niño là lượng mưa giảm, nắng nóng và khô hạn cực đoan ở nhiều khu vực. Liên Hiệp Quốc cảnh báo nguy cơ hạn hán ở một số vùng nông nghiệp trọng điểm có thể tăng hơn 50% trong vài tháng tới. Đây không phải những con số để đọc rồi quên, mà là mô tả rõ ràng về một làn sóng hạn hán toàn cầu có thể đốt cháy những gì nông nghiệp thế giới tích lũy được sau vài mùa vụ thuận lợi. Ấn Độ – nơi sản xuất gần 1/3 lượng gạo thế giới – đã ghi nhận lượng mưa thấp hơn khoảng 40% so với bình thường ngay trong thời điểm gieo trồng lúa. Điều này đặt nền móng cho một vụ mùa thiếu nước và năng suất giảm, kéo theo rủi ro thiếu hụt gạo trên thị trường quốc tế. Các dự báo mới cho thấy sản lượng lúa gạo ở những khu vực chịu ảnh hưởng El Niño có thể giảm từ 20–50%. Khi vựa lúa Nam Á, vùng Sahel, miền Nam châu Phi, Đông Nam Á và Trung Mỹ cùng đối mặt với hạn, bão, lũ trong các dạng cực đoan hơn bình thường, “khủng hoảng khí hậu” không còn là khái niệm trừu tượng mà là bảng cân đối sản lượng lương thực toàn cầu đang bị xé toạc. Cái đáng nói là mức sụt giảm không diễn ra trên nền thiếu đói sẵn có: năm trước, sản lượng bắp và lúa mì toàn cầu đạt mức kỷ lục, giúp giá lương thực hiện vẫn thấp hơn gần 20% so với đỉnh năm 2022. Nhưng chính sự “dễ chịu” tạm thời này lại khiến nhiều chính phủ có tâm lý chủ quan, trong khi siêu El Niño đang âm thầm chuẩn bị cho một bước ngoặt: từ nguồn cung dồi dào sang co hẹp, từ thời tiết thuận lợi sang bất thường kéo dài.
Cuộc khủng hoảng kép: khí hậu cực đoan cộng hưởng với xung đột vũ trang
Siêu El Niño không xuất hiện trong một thế giới yên bình. Nó bước vào bối cảnh mà các tuyến cung ứng lương thực đã bị bào mòn bởi xung đột vũ trang. Các chuyên gia lương thực cảnh báo “hiệu ứng cộng hưởng” giữa thời tiết cực đoan và chiến tranh có thể tạo ra một “cú sốc kép” đối với an ninh lương thực toàn cầu. Khi nông dân mất mùa vì hạn hán, còn tàu hàng bị chặn trên biển vì tên lửa, chúng ta không nói về một sự cố cục bộ mà là sự gián đoạn trên diện rộng. Xung đột Nga–Ukraine là ví dụ điển hình: những vụ tấn công nhắm vào cảng biển và vùng đất nông nghiệp làm gián đoạn nghiêm trọng xuất khẩu ngũ cốc qua Biển Đen, gây sức ép lên nguồn cung lúa mì và nâng chi phí hậu cần. Trên nền ấy, siêu El Niño với khả năng gây hạn tại Úc, Đông Nam Á và mưa lũ tại Nam Mỹ, Đông Phi đang biến khu vực nào cũng vừa là nạn nhân khí hậu, vừa là mắt xích dễ gãy trong chuỗi cung ứng. Theo các chuyên gia an ninh lương thực, chỉ riêng một cuộc xung đột lớn ở Trung Đông đã có thể đẩy khoảng 520 triệu người rơi vào cảnh đói ăn vào năm 2030 nếu không có biện pháp ứng phó hiệu quả. Khi thêm siêu El Niño, con số đó có nguy cơ không còn là kịch bản xấu nhất mà trở thành đường cơ sở. Điều đáng ngại là chuỗi khủng hoảng này nuôi dưỡng bất ổn xã hội, di cư cưỡng bức và bạo lực mới, tạo vòng luẩn quẩn: đói nghèo dẫn đến xung đột, xung đột phá hủy hạ tầng nông nghiệp, khí hậu cực đoan khiến phục hồi càng khó hơn.
Giá lương thực tăng và cú sốc thị trường: hồi chuông cho người tiêu dùng
Thị trường lương thực đang phản ứng trước siêu El Niño theo cách cho thấy đây không còn là chuyện nội bộ của ngành nông nghiệp mà là mối lo cho mọi gia đình. Cơ quan khí tượng Mỹ xác nhận nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực Nino 3.4 đã vượt mức 1,5°C, các khu vực lân cận đạt 2,1°C và 3,2°C – những con số báo hiệu nắng nóng, khô hạn cực đoan sẽ kéo dài và lan rộng. Trên phạm vi toàn cầu, các chuyên gia nhận định El Niño sẽ tạo ra xu hướng cung giảm trong khi cầu lại tăng, kéo giá lương thực leo thang. Đây là công thức kinh điển dẫn đến các cơn sốt giá lương thực như từng xảy ra trước kia. Các dự báo đã bắt đầu cụ thể hóa rủi ro: so với năm trước, nhu cầu tiêu thụ gạo toàn cầu được ước tính tăng thêm khoảng 2,78 triệu tấn, trong khi sản lượng giảm khoảng 1,56 triệu tấn và tồn kho cuối kỳ giảm 2,83 triệu tấn. Một nghiên cứu được trích dẫn cho rằng nhiều mặt hàng chủ lực như gạo, dầu cọ, mía, cà phê có khả năng thiết lập mặt bằng giá mới cao hơn hiện tại từ 10–50% và thậm chí thị trường có thể chịu cú sốc với mức tăng từ 50–100% nếu lặp lại tình trạng dừng xuất khẩu ở một nguồn cung chính nào đó. Điều nguy hiểm là phần lớn người tiêu dùng chỉ nhận thấy vấn đề khi giá trên kệ siêu thị tăng, trong khi tác động từ thời tiết lên cây trồng, vật nuôi thường cần 3–6 tháng mới thể hiện rõ. Cơn El Niño trước đây xuất hiện từ 2023 nhưng phải đến giữa 2024, giá nông sản thế giới mới bắt đầu lên cơn sốt. Với siêu El Niño lần này, tác động lên giá lương thực thực phẩm được dự báo sẽ thể hiện mạnh từ đầu 2027 và có thể kéo dài sang 2028. Nghĩa là nếu các chính phủ và hộ gia đình không chuẩn bị từ cuối 2026, họ sẽ bị bất ngờ trong vài năm tới bởi một mặt bằng giá mới khó đảo ngược.
Ứng phó trước cuộc khủng hoảng kép: cần tư duy chủ động, không thể chờ đến khi thiếu đói
Câu hỏi quan trọng nhất lúc này không còn là “siêu El Niño có xảy ra không?” mà là “chúng ta chuẩn bị đến đâu cho cuộc khủng hoảng kép?”. Một lãnh đạo ngành nông nghiệp từng nhấn mạnh: “An ninh lương thực nghĩa là phải chủ động, chứ không phải đợi đến khi nguồn cung khan hiếm mới ứng phó”. Dù là chính phủ hay hộ gia đình, cách tiếp cận chậm trễ đều sẽ phải trả giá bằng những năm tháng chịu giá lương thực tăng, thu nhập bào mòn và bất ổn xã hội gia tăng. Nhiều nước đã bắt đầu hành động: có quốc gia mở cửa nhập khẩu gạo đến hết năm 2026 để chủ động tăng dự trữ sớm trước vụ thu hoạch tiếp theo. Các chuyên gia khuyến nghị từ cuối 2026, các chính phủ phải điều chỉnh lịch thời vụ, ưu tiên giống cây ngắn ngày, chịu hạn tốt hơn, và củng cố hệ thống dự báo, khuyến nông để giảm thiệt hại xuống mức thấp nhất. Một ý kiến cảnh báo rằng nếu làm tốt, xác suất thiệt hại ở những vùng sản xuất chủ lực có thể không vượt quá 10%, nhưng đó là điều kiện “có hành động” chứ không phải tự nhiên mà đạt được. Về phía người tiêu dùng, chuẩn bị cũng không chỉ là tích trữ lương thực. Đó là khả năng thích ứng với mặt bằng giá mới, cơ cấu lại chi tiêu, và gây sức ép chính trị để chính phủ coi an ninh lương thực là ưu tiên thực sự, ngang với an ninh quốc gia. Siêu El Niño đang phơi bày điểm yếu chí tử của hệ thống lương thực: phụ thuộc vào ít nguồn cung, dễ tổn thương trước xung đột và khí hậu cực đoan. Nếu không tận dụng cú cảnh báo này để đa dạng hóa sản xuất, đầu tư vào nông nghiệp bền vững và tái thiết chuỗi cung ứng, thế giới sẽ bước vào thập kỷ tới với một khủng hoảng khí hậu gắn chặt cùng khủng hoảng đói nghèo – và đó là cái giá quá lớn cho sự chủ quan hiện tại.
