Robotics Day: khi “chuyển đổi số” chạm tới vùng núi
Robotics Day là chương trình trải nghiệm robotics giáo dục miền núi, nơi học sinh trung học cơ sở được học thông qua lắp ráp, lập trình và điều khiển robot để nhận diện, phân tích và giải quyết các vấn đề thực tiễn của cộng đồng bằng tư duy khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học theo định hướng STEAM. Hưởng ứng Ngày Chuyển đổi số quốc gia 10/10, Ban Thường vụ Thành Đoàn Đà Nẵng phối hợp với UNICEF Việt Nam tổ chức chuỗi Robotics Day với chủ đề “Đánh thức tư duy công nghệ” dành cho thiếu nhi tại các địa bàn miền núi trong tháng 9 và tháng 10, thu hút khoảng 300 học sinh THCS tham gia. Đây không chỉ là một hoạt động phong trào; nó là thông điệp rõ ràng rằng chuyển đổi số sẽ vô nghĩa nếu bỏ quên STEAM học sinh vùng khó.
Điểm đáng chú ý là chương trình được thiết kế như một sáng kiến cụ thể để thu hẹp khoảng cách công nghệ giữa trẻ em thành thị và miền núi, thay vì dừng ở khẩu hiệu về “bình đẳng trong giáo dục kỹ năng số”. Khi những bộ robot vốn chỉ xuất hiện ở các trường trung tâm được mang vào phân hiệu thôn Hòa Phú hay các trường xã miền núi, thông điệp chính sách trở nên rất cụ thể: công nghệ phải dịch chuyển theo hướng từ thành phố lên núi, không phải ngược lại.
Học qua làm: STEAM không còn là “môn học của thành phố”
Điểm mạnh nhất của Robotics Day là cách chương trình biến STEAM học sinh vùng khó từ khái niệm trừu tượng thành trải nghiệm cụ thể. Thay vì nghe giảng về robot, các em được tìm hiểu cấu tạo, nguyên lý, rồi trực tiếp lắp ráp, lập trình và điều khiển robot trong các thử thách như “Xe đua thông minh”, “Máy bắn đá”. Sân chơi này “mang đến cơ hội trải nghiệm trực tiếp mô hình STEAM cho học sinh THCS vùng khó khăn, giúp ứng dụng robot giải quyết các bài toán thực tiễn”.
Từ góc nhìn tư duy công nghệ trẻ em, phương pháp “học thông qua làm” là lựa chọn đúng và kịp thời. Khi các em phải nhận diện các vấn đề thiên tai, môi trường, nông nghiệp, giao thông miền núi tại chính địa phương mình rồi dùng robot để đề xuất giải pháp, STEAM lập tức gắn với đời sống hàng ngày chứ không còn là bài tập trong sách. Khoảng cách giữa “khoa học trên tivi” và “khoa học trong ruộng, trong suối, trên con dốc làng” bị kéo lại gần, mở đường cho robotics giáo dục miền núi trở thành một nhu cầu thực tế, không chỉ là hoạt động trải nghiệm cho vui.
UNICEF, Thành Đoàn và bài toán bền vững trong giáo dục kỹ năng số
Một chương trình một lần không đủ để thay đổi tư duy, nhưng một mô hình được “thiết kế đúng” có thể tạo tiền đề cho chính sách dài hạn. Robotics Day Đà Nẵng là ví dụ như vậy. Ban Thường vụ Thành Đoàn Đà Nẵng phối hợp với Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF Việt Nam) để tổ chức, với sự tham gia của chuyên gia từ Viện Nghiên cứu và Đào tạo Việt–Anh và các kỹ thuật viên công nghệ. Đó không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật; đó là cách đặt nền móng cho một hệ sinh thái giáo dục kỹ năng số ở vùng khó khăn.
Thành Đoàn kỳ vọng những trải nghiệm này sẽ hình thành tư duy chủ động học hỏi, giúp thiếu nhi miền núi tự tin tiếp cận công nghệ và có thêm cơ hội phát triển trong môi trường số. Nói cách khác, chương trình không hướng tới việc đào tạo trước một thế hệ lập trình viên, mà tạo ra lớp trẻ hiểu rằng công nghệ là công cụ để giải quyết vấn đề của cộng đồng. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với nhiều hoạt động STEM mang tính phong trào, khi Robotics Day đặt trọng tâm vào tư duy công nghệ trẻ em thay vì chạy theo trào lưu thiết bị.
Từ thí điểm 4 địa bàn tới tư duy chính sách dài hạn
Về mặt triển khai, Robotics Day không phải là chương trình “treo trên giấy”. Lịch trình cụ thể được đưa ra: tại xã Hòa Vang, hoạt động cho học sinh THCS diễn ra ngày 26/9 tại THCS Ông Ích Đường (phân hiệu thôn Hòa Phú); tiếp đến là THCS Lý Tự Trọng (xã Tiên Phước) ngày 3–4/10; THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm (thôn An Hòa, xã Tây Hồ) ngày 10–11/10; và THCS Nguyễn Phú Hường, xã Hòa Tiến, ngày 17–18/10. Quy mô 300 học sinh nghe có vẻ nhỏ, nhưng chính những thí điểm nhỏ như vậy mới đủ linh hoạt để thử nghiệm mô hình và rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng.
Điều cần được đặt lên bàn ngay bây giờ là câu hỏi: sau Robotics Day, điều gì tiếp theo? Nếu các trường không có thêm thiết bị, không có giáo viên được tập huấn, trải nghiệm một lần sẽ mau chóng trở thành “kỷ niệm đẹp” hơn là kỹ năng. Ngược lại, nếu địa phương xem đây là căn cứ để xây dựng lộ trình robotics giáo dục miền núi trong chương trình ngoại khóa hoặc các câu lạc bộ lâu dài, thì Robotics Day sẽ là viên gạch đầu tiên của một chính sách STEAM bền vững cho học sinh vùng khó.
Kết luận: Robotics Day là phép thử, đừng để thành ngoại lệ
Robotics Day Đà Nẵng cho thấy: khi được trao cơ hội, học sinh miền núi hoàn toàn có thể tiếp cận STEAM, sử dụng robot để giải quyết bài toán thực tiễn và phát triển tư duy công nghệ trẻ em theo chuẩn thời đại số. Quan trọng hơn, chương trình chứng minh khoảng cách công nghệ giữa vùng núi và thành phố không phải là định mệnh; nó là kết quả của lựa chọn chính sách – lựa chọn có thể thay đổi.
Sự hợp tác giữa Thành Đoàn và UNICEF đã vẽ ra một mô hình khả thi cho giáo dục kỹ năng số vùng khó khăn: học thông qua làm, gắn công nghệ với vấn đề địa phương, xây dựng sự tự tin cho trẻ em ngay từ cấp THCS. Việc còn lại thuộc về chính quyền địa phương và ngành giáo dục: hoặc biến Robotics Day thành thông lệ, mở rộng sang nhiều huyện miền núi khác; hoặc chấp nhận để nó dừng lại như một ngoại lệ đẹp đẽ trong báo cáo. Lựa chọn đó sẽ quyết định liệu STEAM có thực sự được “mở cửa” cho mọi đứa trẻ, bất kể chúng sinh ra ở đâu.
