Văn hóa đọc trẻ em: không chỉ là đọc nhiều mà là đọc có ý nghĩa
Văn hóa đọc trẻ em là cả một hệ thống thói quen, kỹ năng và thái độ giúp trẻ tiếp cận sách báo, thông tin một cách vui vẻ, có chọn lọc và biết vận dụng vào đời sống, chứ không chỉ là những phong trào đọc nhất thời hay các cuộc thi đếm số trang, số cuốn sách đã đọc. Văn hóa đọc chỉ bền vững khi học sinh được đọc trong niềm vui, biết chọn lọc và vận dụng. Khi trẻ coi việc đọc là nhu cầu tự nhiên giống như chơi, trò chuyện, chứ không phải nhiệm vụ để lấy điểm hay đối phó, thói quen ấy mới đi cùng các em đến tuổi trưởng thành.
Ở góc độ nhà trường, việc nâng cao văn hóa đọc trẻ em đã được đặt thành một nội dung thường xuyên trong công tác giáo dục. Điều này là tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ. Nếu chúng ta chỉ dừng lại ở khẩu hiệu "khuyến đọc" mà vẫn giữ cách tổ chức hoạt động đọc nặng về báo cáo số lượng, trẻ sẽ học cách đọc cho có chứ không đọc để hiểu và sống. Người lớn – giáo viên, phụ huynh – phải dám thay đổi quan niệm: đọc không nhằm tạo ra "học sinh ngoan" biết vâng lời mà nhằm tạo ra những độc giả nhỏ có khả năng suy nghĩ độc lập, đặt câu hỏi và kiểm chứng điều mình tiếp nhận.
Không gian đọc trường học: từ thư viện xanh đến góc đọc ở hành lang
Muốn phát triển thói quen đọc, trước hết phải để sách và trẻ "gặp" nhau mỗi ngày. Những mô hình tủ sách, thư viện xanh, góc đọc thân thiện và không gian đọc gắn với sinh hoạt Đội đã được khuyến nghị để xây dựng môi trường đọc lành mạnh, an toàn, thân thiện cho thiếu nhi. Ở nhiều trường, các góc đọc được bố trí ngay hành lang, cầu thang, sân trường, lớp học để học sinh có thể dừng lại đọc bất cứ lúc nào. Đây không phải chi tiết trang trí mà là bản tuyên ngôn ngầm: đọc là hoạt động bình thường của đời sống học đường, diễn ra tự nhiên, không cần giấy phép hay phần thưởng.
Tôi cho rằng các không gian đọc trường học chỉ có ý nghĩa khi được "sống cùng" học sinh chứ không khóa cửa trong thư viện. Bàn ghế phải mời gọi trẻ ngồi xuống; giá sách phải đủ thấp để các em tự tay lựa sách. Và điều quan trọng hơn cả: người lớn phải cho phép sự tự do lựa chọn. Nếu mọi cuốn sách trên kệ đều do người lớn chọn sẵn, mọi hoạt động đọc đều đi kèm biểu mẫu đánh giá, góc đọc ấy sẽ biến thành phòng thi thu nhỏ. Nhà trường nên tổ chức câu lạc bộ đọc, buổi chia sẻ, tranh luận, đóng vai, sáng tạo sản phẩm từ sách để biến không gian đọc thành nơi trải nghiệm chứ không chỉ là kho tài liệu.
Niềm vui đọc và sự đồng hành của giáo viên, phụ huynh
Không có văn hóa đọc trẻ em bền vững nếu đọc bị biến thành nghĩa vụ và bị đo bằng điểm số. Khi học sinh đọc sách để hoàn thành yêu cầu hay lấy điểm, các em rất dễ đối phó. Quan điểm "đọc là nhiệm vụ" khiến trẻ xem sách như một bài kiểm tra kéo dài, càng học giỏi càng dễ chán đọc hơn. Thay vào đó, giáo viên nên dùng sách như cánh cửa mở rộng bài giảng: giới thiệu những cuốn liên quan đến chủ đề đang dạy, gợi ý thêm tài liệu, khơi gợi tò mò. Những hoạt động sinh hoạt lớp, dưới cờ, trải nghiệm nên bắt đầu từ điều học sinh quan tâm – từ sức khỏe tuổi dậy thì, kỹ năng bảo vệ bản thân đến những câu chuyện đẹp, gương sáng.
Điều thường bị bỏ qua là người lớn phải là người đọc trước. Cán bộ quản lý, giáo viên cần quan tâm, biết sách và yêu sách. Nếu thầy cô không đọc, sẽ rất khó để nói về văn hóa đọc với học trò. Gia đình cũng vậy: nếu cha mẹ không đọc, không hỗ trợ con chọn lọc thông tin thì trẻ rất dễ choáng ngợp giữa một "biển" thông tin và không biết đâu là điều mình nên đọc. Tôi tin rằng sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và phụ huynh – trong đó người lớn cùng đọc, cùng trao đổi với trẻ – quan trọng hơn mọi chiến dịch khuyến đọc hoành tráng. Trẻ em học cách yêu sách bằng việc nhìn thấy người mình yêu mến đang say mê đọc.
Kỹ năng nhận diện thông tin: lá chắn bắt buộc trong thời đại số
Trong bối cảnh mạng xã hội, nền tảng số và loại hình truyền thông mới phát triển nhanh, trẻ em không chỉ đọc sách mà còn đọc báo, website, tài liệu và vô số nguồn thông tin trên mạng. Vì thế, phát triển thói quen đọc mà bỏ qua kỹ năng nhận diện thông tin là vô trách nhiệm. Ban Bí thư T.Ư Đoàn đã yêu cầu chú trọng trang bị cho thiếu nhi kỹ năng lựa chọn sách, báo, xuất bản phẩm và nguồn thông tin chính thống; kỹ năng đọc có chọn lọc, nhận diện, phòng tránh thông tin sai lệch, thông tin xấu, độc trên không gian mạng. Đây không phải phần phụ, mà là "lá chắn" tối thiểu để việc đọc không biến thành cánh cửa dẫn trẻ tới nội dung độc hại.
Ở trường, giáo viên hoàn toàn có thể biến mỗi chủ đề thành một bài học về kỹ năng nhận diện thông tin. Ví dụ, sau khi đọc một cuốn sách, thầy cô hướng dẫn học sinh tìm hiểu thêm về chủ đề đó trên Internet, dùng công cụ số hoặc AI để tìm thông tin, đối chiếu các nguồn và tổng hợp thành bài trình bày. Học sinh cần được dạy rằng "đọc sách không có nghĩa là tin hoàn toàn vào mọi điều được viết trong sách"; các em phải biết tra cứu, kiểm chứng, đặt câu hỏi về độ chính xác của thông tin và không tin ngay vào mọi nội dung mình đọc được. Khi kỹ năng phản biện đi cùng niềm vui đọc, trẻ sẽ tiến gần hơn tới năng lực tự học suốt đời.
Kết nối sách với đời sống: điều kiện để văn hóa đọc bền vững
Nếu sau khi gấp sách lại, cuộc sống của trẻ không thay đổi chút nào, thì văn hóa đọc chỉ là lớp sơn trên bề mặt. Đọc phải đi đôi với hành động; học sinh phải thấy được ý nghĩa của sách đối với cuộc sống thì việc đọc mới có thể duy trì lâu dài. Nhà trường nên tạo những cơ hội để học sinh chia sẻ, trao đổi, liên hệ sau khi đọc: "Điều em vừa đọc khiến em suy nghĩ gì? Em có thể áp dụng điều đó vào cuộc sống như thế nào?". Khi những câu hỏi như thế trở thành một phần của sinh hoạt lớp, dưới cờ, hoặc hoạt động về sách, trẻ sẽ hiểu rằng đọc không kết thúc ở dấu chấm hết mà tiếp tục trong lựa chọn, hành vi hàng ngày.
Theo tôi, nhà trường cần quan tâm nhiều hơn đến sự tham gia và trải nghiệm thực tế của học sinh, thay vì đặt nặng số lượng sách hay số hoạt động. Một giờ sinh hoạt mà học sinh thảo luận sôi nổi về một ý trong sách, tranh luận, phản biện, chia sẻ ví dụ từ chính gia đình, khu phố mình, có giá trị hơn nhiều báo cáo dài dòng về "bao nhiêu đầu sách đã được đọc". AI và mạng xã hội hoàn toàn có thể trở thành công cụ hỗ trợ nếu được sử dụng đúng cách: giúp học sinh biết thêm về sách, lựa chọn sách và kiểm chứng thông tin tốt hơn, trong quá trình có sự đồng hành của giáo viên và phụ huynh. Kết luận đơn giản nhưng không dễ thực hiện: muốn văn hóa đọc trẻ em bền vững, hãy để mỗi cuốn sách thực sự đi vào đời sống của trẻ.
