Thói quen đọc sách trẻ em: nền tảng cho cả đời học hỏi
Thói quen đọc sách trẻ em là tập hợp những hành vi đọc lặp lại hằng ngày, từ việc trẻ tự chọn sách, cùng đọc với người lớn, đến chia sẻ điều đã đọc, dần hình thành niềm vui và nhu cầu đọc tự thân, ảnh hưởng lâu dài đến cách trẻ học, cảm, suy nghĩ và kết nối với người khác trong suốt cuộc đời.
Muốn con trở thành người học suốt đời, không thể bỏ qua việc nuôi dưỡng phát triển yêu thích đọc ngay từ những năm đầu. Khi trẻ đọc sách, truyện tranh, dù hiểu hay chưa hiểu hết, các em sẽ hào hứng kể lại cho ba mẹ, cùng cười, cùng bàn luận. Đó là khoảnh khắc giáo dục văn học trẻ sống động nhất: chữ nghĩa bước ra khỏi trang giấy, trở thành câu chuyện chung của cả nhà. Ngược lại, khi con chìm trong video ngắn, sự tập trung bị kéo đi, con không còn bận tâm đến người bên cạnh. Thói quen nào lặp lại mỗi ngày sẽ định hình não bộ, cảm xúc, và cả tương lai; vì vậy cha mẹ, thầy cô phải dám lựa chọn đứng về phía sách cho trẻ em, thay vì phó mặc cho màn hình.
Bài học từ một cô giáo xưa: dùng văn học cổ điển để xây nhân cách
Để xây dựng thói quen đọc sách trẻ em bền vững, chúng ta cần nhiều hơn vài cuốn truyện tranh sặc sỡ; cần cả một tầm nhìn về loại ngôn ngữ, giá trị và cảm xúc mà trẻ tiếp xúc hằng ngày. Mary Elizabeth Burt (1850–1918) là một minh chứng: một giáo viên thế kỷ XIX dành cả đời biên soạn thơ và văn xuôi cổ điển dành cho trẻ nhỏ. Bà tin rằng trẻ cần được trao “món quà ngôn ngữ”: từ ngữ giàu hình ảnh, nhịp điệu đẹp, và cơ hội dùng lời nói một cách tinh tế.
Trong cuốn “Poems That Every Child Should Know” tái bản năm 1904, và “Prose That Every Child Should Know” xuất bản năm 1908, Burt chọn từ Lewis Carroll, William Wordsworth, Shakespeare tới các nhà văn kinh điển khác, sắp xếp theo độ tuổi để trẻ dần tiếp cận. Bà đặt kỳ vọng rõ ràng: các em nên tích lũy kho cảm xúc anh hùng phong phú, hình thành thói quen mang phẩm chất văn chương vào lời trò chuyện, giữ trái tim đầy liên tưởng tươi mới để soi sáng tuổi trưởng thành. Đó không chỉ là thói quen đọc, mà là dự án dài hạn xây nhân cách thông qua giáo dục văn học trẻ.
Thực hành hằng ngày: chọn sách phù hợp và tạo nhịp đọc ổn định
Không có thói quen đọc sách trẻ em bền vững nếu thiếu hai yếu tố: sách phù hợp lứa tuổi và lịch đọc đều đặn. Burt đã cho thấy điều này khi sắp xếp “Prose That Every Child Should Know” từ tuổi nhỏ tới lớn, biến nó thành sách đọc để bồi dưỡng văn hóa tại nhà và tuyển tập bài đọc diễn cảm dùng trong trường. Đây chính là mô hình mà cha mẹ và giáo viên hôm nay có thể học theo: một “thực đơn” đọc rõ ràng cho từng độ tuổi.
Giáo viên khuyến nghị: hãy thiết lập khung thời gian đọc cố định mỗi ngày, dù chỉ 15–20 phút, và ưu tiên sách cho trẻ em có cấu trúc ngôn ngữ giàu nhịp điệu. Khi người lớn đọc to các đoạn văn, trẻ được làm quen với phép điệp đầu câu, cách lặp từ ở đầu câu, qua đó phát triển cảm thụ ngôn ngữ. Trẻ nên xây dựng cho tương lai và tiếp nhận khi còn nhỏ những điều chỉ trí tưởng tượng tươi mới của trẻ mới có thể thấm nhuần. Thói quen này không cần hào nhoáng, nhưng phải kiên trì; đó là nền bê tông cho tòa nhà tri thức và cảm xúc về sau.
Gia đình đọc cùng nhau: chống lại màn hình, gắn kết các thế hệ
Nếu nhà trường đặt nền tảng, thì gia đình là nơi bảo vệ và nuôi dưỡng phát triển yêu thích đọc khỏi sự xâm lấn của màn hình. Khi con đọc sách, truyện tranh, không hiểu hoặc hiểu và vui thì chia sẻ liền với ba mẹ cùng vui; chính khoảnh khắc ấy biến đọc sách thành trải nghiệm cảm xúc chung, chứ không phải nhiệm vụ học tập khô khan. Ngược lại, xem video ngắn khiến trẻ đắm chìm theo nội dung, không còn quan tâm tới ba mẹ; lâu dần, việc xem video và chơi games dẫn đến phụ thuộc vào điện thoại, làm mất gắn kết gia đình, bạn bè, người thân.
Các nhà giáo dục văn học trẻ nhấn mạnh: chia sẻ thơ hay, văn xuôi đã qua thử thách thời gian không chỉ giúp trẻ tiếp xúc văn học cổ điển mà còn trao bài học xây dựng nhân cách. Khi cha mẹ kể chuyện, đọc to, rồi mời con đọc lại cho ông bà, anh chị nghe, chúng ta đang nối một sợi dây giữa các thế hệ bằng ngôn ngữ và cảm xúc. Phần lớn thơ và văn xuôi mà Burt chọn đem tới sự lạc quan, hy vọng — điều mà gia đình hiện đại rất cần trong bối cảnh văn hóa ngập tràn lo âu. Thay vì để căn nhà đầy tiếng ồn của thiết bị, hãy để tiếng đọc, tiếng kể, tiếng cười từ trang sách lấp đầy.
