Nhiếp ảnh văn hóa Việt: khi ký ức tập thể cần được ghi bằng ánh sáng
Nhiếp ảnh văn hóa Việt là những dự án dài hạn dùng ngôn ngữ hình ảnh để ghi lại đời sống, ký ức và bản sắc cộng đồng trên khắp vùng miền, biến khoảnh khắc thoáng qua thành tài liệu thị giác bền vững cho cả hiện tại lẫn các thế hệ sau, đồng thời tạo ra đối thoại xã hội về việc chúng ta là ai và muốn được nhớ đến như thế nào. Chính vì vậy, ba dự án nhiếp ảnh văn hóa Việt dưới đây không chỉ là các bộ ảnh đẹp, mà là lời nhắc rằng di sản không tự tồn tại: nó cần người kể chuyện kiên nhẫn, có tầm nhìn và sẵn sàng đánh đổi thời gian cá nhân cho trí nhớ tập thể. Nếu chúng ta thờ ơ với những nỗ lực này, khoảng trống văn hóa sau vài thập niên nữa sẽ là điều phải trả giá bằng sự lạc lõng của chính con cháu mình.
Tài liệu ảnh Cần Thơ: 40 khung hình giữ lại hồn đô thị miệt vườn
Triển lãm ảnh về văn hóa, du lịch Cần Thơ trong khuôn khổ Tuần lễ Ẩm thực Cần Thơ diễn ra từ ngày 28-8 đến 2-9 tại Công viên Sông Hậu, phường Cái Khế, đã âm thầm làm một việc quan trọng: biến trải nghiệm du lịch thành tài liệu ảnh Cần Thơ có giá trị lâu dài. Với khoảng 40 tác phẩm ảnh nghệ thuật về văn hóa, du lịch Cần Thơ, triển lãm không chỉ khoe cảnh đẹp mà còn ghi lại nhịp sống thường nhật, phong tục, tập quán được gìn giữ và khai thác thành sản phẩm du lịch. Điểm mạnh của bộ ảnh nằm ở cách kể chuyện bằng chi tiết nhỏ: nụ cười khách nước ngoài khi nổ cốm ở Cồn Sơn, bé gái chăm chú nhìn lão nghệ nhân gói bánh tét, hay khoảnh khắc "Ngày hội trên chợ nổi" của chợ Cái Răng. Nhờ đó, nhiếp ảnh văn hóa Việt ở Cần Thơ không bị mắc kẹt trong postcard đẹp, mà trở thành ký sự bằng hình về một đô thị sông nước đang đổi thay mà vẫn giữ hồn miệt vườn.
Di sản biển đảo và phi vật thể: 16 năm rong ruổi để kể một câu chuyện thống nhất
Nếu ảnh Cần Thơ giữ lại nhịp sống một thành phố, thì hai cuốn sách ảnh của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á cho thấy sức mạnh của một dự án nhiếp ảnh dài hạn đúng nghĩa. Hai cuốn sách là kết quả hành trình 16 năm ông miệt mài sáng tác, trải nghiệm và ghi lại khoảnh khắc về văn hóa, con người và di sản biển đảo. Một bên là "Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh" với hình ảnh 17 di sản như Nhã nhạc cung đình Huế, không gian cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca Quan họ, Ca trù, hát Xoan, Then, Xòe Thái, tranh Đông Hồ…; bên kia là "Chuyện về Biển đảo quê hương" sau nhiều năm rong ruổi dọc 5 vùng biển, tác nghiệp tại nhiều đơn vị Hải quân, kể cả khu vực quân sự đặc thù để phản ánh nhịp sống và trách nhiệm thiêng liêng của chiến sĩ. "Bằng ngôn ngữ nhiếp ảnh đầy cảm xúc, triển lãm và hai bộ sách ảnh của nghệ sĩ Nguyễn Á đã khắc họa trọn vẹn vẻ đẹp non sông, nét kiên trung của người lính cùng sức sống bất diệt của những di sản ngàn đời". Nhưng cái giá của những dự án nhiếp ảnh dài hạn này không nhỏ: chụp ảnh mới chỉ là bước đầu, hàng nghìn bức phải qua nhiều vòng chọn lọc kỹ, tìm góc nhìn mới, khoảnh khắc khác biệt và tránh lặp lại chính mình. Chính sự khổ công ấy khiến bộ sách vượt khỏi mức "đẹp" để trở thành lớp ký ức tập thể về di sản biển đảo và phi vật thể.
Hơn 20 năm tìm hình bóng Mẹ: nhiếp ảnh như tấm gương soi lại tình thân
Trái với không gian rộng của biển đảo hay di sản quốc gia, dự án về Mẹ của nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong đi vào vùng riêng tư nhất: tình mẫu tử trong đời sống thường ngày. Tác giả gọi cuốn sách ảnh "Mẹ" là cơ duyên, và là cách gửi lời tri ân, biết ơn đến những người mẹ Việt Nam mà ông đã gặp gỡ, ghi lại trong suốt hành trình hơn 20 năm qua. Khi một khán giả xem ảnh rồi lập tức bay về Đà Nẵng thăm mẹ trong dịp Vu Lan, ta thấy rõ nhiếp ảnh văn hóa Việt có thể tác động thực tế đến lựa chọn cá nhân chứ không chỉ dừng ở cảm xúc thoáng qua. Câu nói "Chúng ta, ít nhiều ai cũng sẽ đều tìm được hình bóng mẹ trong cuốn sách ‘Mẹ’" không phải là lời quảng bá mà là lời nhắc: nếu chúng ta không chủ động ghi lại và nhìn lại những hình bóng ấy, thì mất mát lớn nhất của thời hiện đại không phải là di sản vật chất, mà là sự mờ nhạt của tình thân trong trí nhớ. Đó cũng là lý do những dự án nhiếp ảnh dài hạn về gia đình, về Mẹ xứng đáng được nhìn nhận như một phần của di sản tinh thần quốc gia.
Kết luận: nếu không ai chụp, tương lai sẽ không biết chúng ta đã sống ra sao
Ba dự án trên – tài liệu ảnh Cần Thơ, bộ sách về di sản biển đảo và phi vật thể, cùng hành trình hơn 20 năm tìm hình bóng Mẹ – có một điểm chung: chúng coi nhiếp ảnh văn hóa Việt là trách nhiệm chứ không phải sản phẩm thời vụ. Tại một sự kiện, Đại sứ Pakistan tại Việt Nam Kohdayar Marri đánh giá cao ý nghĩa của việc tư liệu hóa và bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh báo rằng nếu thiếu công tác lưu giữ, nét đặc trưng mỗi quốc gia rất dễ bị mai một trước làn sóng hiện đại hóa, thương mại hóa. Những bộ ảnh, cuốn sách, triển lãm này vì thế không chỉ dành cho giới nghệ sĩ hay người yêu nhiếp ảnh; chúng cần cho nhà nghiên cứu, nhà giáo dục, người làm du lịch, và cả công chúng rộng rãi – những người sẽ dùng chúng để hiểu mình và kể lại câu chuyện Việt cho bạn bè quốc tế. Triển lãm Cần Thơ đã "làm phong phú thêm hoạt động" của Tuần lễ Ẩm thực và kể câu chuyện về nét đẹp Cần Thơ qua ống kính; hai sách ảnh của Nguyễn Á trở thành cầu nối đưa tâm hồn Việt lan rộng; cuốn "Mẹ" khiến người xem lập tức lên máy bay về thăm mẹ. Câu hỏi cuối không phải là "ảnh có đẹp không?", mà là: chúng ta có sẵn sàng coi nhiếp ảnh là một phần nhiệm vụ gìn giữ di sản chung, và hỗ trợ những người đang âm thầm cầm máy vì trí nhớ tập thể hay không.
