Nhiếp ảnh tài liệu văn hóa: Khi ký ức không chỉ nằm trong sách sử
Nhiếp ảnh tài liệu văn hóa là việc sử dụng ngôn ngữ nhiếp ảnh chuyên nghiệp, với bố cục, ánh sáng và lựa chọn nhân vật có chủ đích, để ghi lại, kể lại và bảo tồn các câu chuyện, ký ức, phong tục, đời sống thường ngày gắn với di sản của một cộng đồng trong thời gian dài. Ba dự án ảnh dài hạn về mẹ Việt, di sản và biển đảo cho thấy di sản Việt Nam không chỉ cần được ghi chép bằng văn bản, mà còn cần được nhìn thấy, cảm nhận, và đối thoại bằng hình ảnh. Chúng chứng minh rằng khi nhiếp ảnh chân dung, ảnh văn hóa phi vật thể và ảnh tư liệu biển đảo gặp nhau, chúng tạo nên một bộ mặt khác của lịch sử: gần gũi, cảm xúc và khó có thể bỏ qua.
Hình bóng ‘Mẹ’: Nhiếp ảnh chân dung như một lời tri ân
Dự án ảnh dài hạn về các bà mẹ của nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong cho thấy sức nặng đặc biệt của nhiếp ảnh chân dung trong nhiếp ảnh tài liệu văn hóa. Ông gọi cuốn sách ảnh Mẹ là “cách tôi gửi lời tri ân và biết ơn đến những người mẹ Việt Nam mà tôi đã có dịp gặp gỡ, ghi lại trong suốt hành trình hơn 20 năm qua”. Điều quan trọng không chỉ là số năm, mà là cách ông kiên trì bám theo những khoảnh khắc đời thường: một cái nhìn, bàn tay nhăn, dáng ngồi chờ con. Khi có người xem ảnh rồi lập tức bay về Đà Nẵng thăm mẹ trong mùa Vu Lan, ta thấy ảnh không còn là sản phẩm nghệ thuật trung tính; nó là cú chạm cảm xúc, buộc người ta hành động, nhớ lại, và đối thoại với chính ký ức gia đình mình.
Nguyễn Á và hai cuốn sách: Di sản không chỉ là danh mục UNESCO
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Á dành 16 năm rong ruổi để ghi lại những khoảnh khắc về văn hóa, con người và biển đảo Việt Nam. Hai cuốn sách ảnh mới là kết quả của hành trình đó, đồng thời nối tiếp hơn 30 năm cầm máy của ông. Với cuốn Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh, ông tập hợp hình ảnh của 17 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, từ Nhã nhạc cung đình Huế, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, Quan họ Bắc Ninh, Ca trù, hát Xoan Phú Thọ đến thực hành Then, Xòe Thái, gốm Chăm, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam và tranh dân gian Đông Hồ. Đây là nhiếp ảnh tài liệu văn hóa ở chuẩn nghề nghiệp: mỗi khung hình là một mảnh ghép trong bức tranh di sản Việt Nam, thay vì lời quảng bá chung chung.
Chuyện biển đảo quê hương: Ống kính như một nhật ký chủ quyền
Song hành với ảnh văn hóa phi vật thể, Nguyễn Á còn thực hiện Chuyện về Biển đảo quê hương – một chuỗi tác phẩm ghi lại hành trình ông rong ruổi dọc năm vùng biển khắp mọi miền Tổ quốc. Ông tác nghiệp tại nhiều đơn vị Hải quân, kể cả các khu vực quân sự đặc thù, để phản ánh chân thực nhịp sống và trọng trách của cán bộ, chiến sĩ. Bằng bố cục chặt chẽ, ánh sáng nhấn vào đường chân trời, những gương mặt rám nắng, ông khắc họa vẻ đẹp hùng vĩ của quê hương và nét kiên trung của người lính. Đây là nhiếp ảnh tài liệu văn hóa nhưng cũng là nhật ký chủ quyền: mỗi bức ảnh vừa là bằng chứng về đời sống nơi biển đảo, vừa là lời tri ân gửi tới những người “ngày đêm kiên cường canh giữ chủ quyền non sông”.
Hậu trường chọn ảnh và ý nghĩa công chúng của những dự án dài hạn
Ít ai biết công đoạn khó nhất của các dự án ảnh dài hạn lại nằm ở hậu trường. Nguyễn Á thừa nhận rằng để hoàn thành một cuốn sách, hàng nghìn bức ảnh phải trải qua nhiều vòng chọn lọc kỹ lưỡng, và việc tìm những góc nhìn mới, khoảnh khắc khác biệt, tránh lặp lại chính mình là thách thức lớn. Đó là bản chất của nhiếp ảnh tài liệu văn hóa chuyên nghiệp: không phải chụp càng nhiều càng tốt, mà là biết loại bỏ để câu chuyện liền mạch. Tại buổi triển lãm ra mắt, sự có mặt của Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker, Đại sứ Pakistan tại Việt Nam Kohdayar Marri cùng nhiều đại biểu và khách mời cho thấy những dự án này không chỉ dành cho giới nghệ sĩ; chúng nhắm tới công chúng trong nước và bạn bè quốc tế, như một “cầu nối bền chặt” lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử và tâm hồn Việt Nam.
