Số hóa biên giới bắt đầu từ những nhiệm vụ khác nhau
Số hóa quản lý cảng biển và biên giới là việc đưa thủ tục, dữ liệu và hoạt động điều hành lên môi trường điện tử nhằm xử lý công việc nhanh hơn, minh bạch hơn và hỗ trợ tốt hơn cho người dân, doanh nghiệp.
Nhìn từ TP.HCM, Hải Phòng và Lao Bảo, chuyển đổi số không đi theo một khuôn mẫu duy nhất. Cảng vụ Hàng hải TP.HCM tập trung cải cách thủ tục và chất lượng phục vụ; Biên phòng Hải Phòng ưu tiên chỉ huy, quản lý địa bàn và hỗ trợ ngư dân; còn Quảng Trị đang bàn hướng xây dựng cửa khẩu số. Ba chuyển động cùng nằm trong làn sóng hiện đại hóa, nhưng không đồng nghĩa đã có một hệ thống dữ liệu liên thông từ cảng biển tới cửa khẩu. Đánh đồng các bước triển khai riêng lẻ với một hạ tầng thống nhất sẽ che khuất phần việc còn dang dở: kết nối dữ liệu, điều phối giữa lực lượng và bảo đảm quy trình vận hành đồng bộ.
Cảng biển số: ưu tiên tháo gỡ thủ tục
Ở TP.HCM, trọng tâm là làm cho thủ tục hành chính hàng hải ít phụ thuộc vào hồ sơ giấy và thao tác thủ công. Cảng vụ đã phát triển phần mềm quản lý tàu thuyền từ năm 1996, mở rộng dịch vụ công trực tuyến từ năm 2015, rồi bổ sung cấp phép điện tử, biên lai điện tử và thu phí không dùng tiền mặt. Đến tháng 10/2026, đơn vị xử lý 398.525 bộ hồ sơ điện tử cho tàu thuyền vào, rời cảng. Quy mô này cho thấy số hóa đã trở thành hoạt động thường xuyên, không còn là thử nghiệm nhỏ.
Lợi ích trực tiếp là người dân và doanh nghiệp có thể nộp, tra cứu và xử lý hồ sơ thuận tiện hơn, giảm thời gian và chi phí thực hiện thủ tục. Nhưng một cảng biển số không thể dừng ở việc thay giấy bằng biểu mẫu điện tử. Bước tiếp theo là kết nối dữ liệu giữa Cảng vụ, doanh nghiệp cảng, hoa tiêu, đơn vị lai dắt, hãng tàu và logistics; nếu mỗi bên vẫn vận hành một luồng thông tin riêng, hiệu quả của số hóa sẽ bị giới hạn ở từng khâu.
Biên phòng Hải Phòng: số hóa để chỉ huy và hỗ trợ ngư dân
Chuyển đổi số biên phòng tại Hải Phòng có phạm vi rộng hơn khâu tiếp nhận thủ tục. Bộ đội Biên phòng thành phố đã đưa vào vận hành phần mềm phục vụ quản lý, bảo vệ biên giới và xây dựng đơn vị; thông tin giữa Ban Chỉ huy với các đơn vị cơ sở được cập nhật, chia sẻ theo thời gian thực. Ở tuyến cửa khẩu cảng, lực lượng duy trì toàn trình 10 thủ tục biên phòng điện tử cho tàu thuyền đến, rời cảng, phục vụ cả ngày nghỉ, lễ và Tết.
Điểm đáng chú ý là công nghệ còn hướng ra cộng đồng. Mô hình “QR kép” giúp ngư dân, chủ tàu và thuyền trưởng tra cứu quy định chống khai thác IUU, đồng thời gửi tin báo hoặc tố giác vi phạm nhanh chóng, thuận tiện và bảo mật. Đây là cách tiếp cận có giá trị vì quản lý biên giới không chỉ dựa vào năng lực của lực lượng chức năng; người dân cần có thông tin pháp luật dễ tiếp cận và kênh phản ánh đáng tin cậy. Các đơn vị cơ sở cũng được định hướng lập tổ hỗ trợ, phổ cập kỹ năng số cho cán bộ, chiến sĩ và người dân vùng biên giới biển.
Lao Bảo: cửa khẩu số vẫn là định hướng cần hiện thực hóa
Tại Lao Bảo, bài toán không phải bắt đầu từ con số không. Hải quan đã sử dụng hệ thống thông quan tự động và Cơ chế một cửa Quốc gia, ASEAN; biên phòng có hệ thống kiểm soát xuất nhập cảnh, quét hộ chiếu và camera; các lực lượng khác cũng dùng phần mềm chuyên ngành. Vấn đề được tỉnh Quảng Trị nêu rõ là những hệ thống này còn hoạt động độc lập, thiếu kết nối và chưa chia sẻ dữ liệu đồng bộ. Vì vậy, cuộc họp ngày 31/10 do Chủ tịch UBND tỉnh Bùi Hoàng Phương chủ trì mới thống nhất định hướng xây dựng cửa khẩu số, tiến tới mô hình cửa khẩu thông minh, chứ chưa xác nhận mô hình ấy đã hình thành.
Tỉnh giao VNPT Quảng Trị chuẩn bị ít nhất hai phương án triển khai, gồm phương án tối ưu và phương án tạm thời, để báo cáo chậm nhất vào cuối tháng 11/2026. Đích đến là một nền tảng quản lý tập trung, rút ngắn thời gian làm thủ tục và giảm chi phí cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, giá trị của cửa khẩu số sẽ phụ thuộc vào việc các lực lượng thống nhất được chuẩn dữ liệu, quy trình chia sẻ và trách nhiệm vận hành, thay vì chỉ bổ sung thêm phần mềm.

Tiến bộ thật sự nằm ở khả năng phối hợp
Ba địa bàn cho thấy ba ưu tiên hợp lý: cảng vụ cải cách giao dịch với tàu thuyền và doanh nghiệp; biên phòng số hóa chỉ huy, kiểm soát và phổ biến thông tin pháp luật; Quảng Trị đặt mục tiêu kết nối các hệ thống đang rời rạc tại cửa khẩu. Đây là những bước triển khai và định hướng riêng, không phải bằng chứng rằng đã có một mạng lưới liên thông xuyên suốt từ cảng biển tới biên giới.
Thước đo tiếp theo không nên chỉ là số hồ sơ được xử lý trực tuyến hay số phần mềm được đưa vào sử dụng. Quan trọng hơn là người dùng có bớt khai báo lặp lại hay không, dữ liệu có được chia sẻ đúng thẩm quyền hay không, và cán bộ có xử lý tình huống nhanh hơn hay không. Số hóa tạo nền móng; kết nối có trách nhiệm và cải tiến quy trình mới biến nền móng ấy thành hiệu quả quản lý. Đó mới là con đường để cảng biển số, chuyển đổi số biên phòng và cửa khẩu số bổ trợ nhau mà vẫn tôn trọng đặc thù từng nhiệm vụ.






