Ca bệnh đáng chú ý, nhưng không phải bằng chứng về nguy cơ phổ biến
Lóc tách động mạch cảnh là tình trạng thành động mạch ở vùng cổ bị tổn thương, khiến máu có thể lọt vào thành mạch, tạo khối tụ và làm giảm hoặc chặn dòng máu lên não. Đây là một nguyên nhân có thể dẫn đến đột quỵ thiếu máu não, kể cả ở người trẻ. Ca bệnh được ghi nhận ở một người đàn ông 40 tuổi: sau chuyến đi dài, anh ngủ trên ô tô với đầu vẹo và cổ gập nhiều giờ, rồi được đưa đi cấp cứu và chẩn đoán lóc tách động mạch cảnh gây đột quỵ.
Điểm cần giữ rõ là trình tự xảy ra không tự chứng minh tư thế ngủ là nguyên nhân duy nhất. Lóc tách có thể xuất hiện tự phát; một số trường hợp có liên quan chấn thương hoặc tác động cơ học lên cổ. Vì vậy, ca bệnh là lời nhắc thận trọng với tư thế ngủ gập cổ kéo dài, chứ không đủ để kết luận ngủ trên ô tô thường gây đột quỵ. Không nên biến một trường hợp đơn lẻ thành lý do để hoảng sợ mỗi khi ngủ khi di chuyển.
Vì sao tổn thương thành mạch có thể gây đột quỵ?
Khi thành động mạch bị tổn thương, máu có thể đi vào bên trong thành mạch và hình thành khối tụ. Khối này có thể làm lòng mạch hẹp hoặc tắc, khiến lượng máu lên não giảm. Một nguy cơ khác là huyết khối hình thành tại chỗ tổn thương, sau đó bong ra và di chuyển lên não để gây tắc mạch. Đây là lý do bác sĩ khai thác kỹ các sự kiện trước khi đột quỵ ở người trẻ, trong đó có chấn thương cổ, vận động cổ quá mức hoặc giữ cổ ở tư thế bất thường lâu.
Theo TS.BS Phùng Đình Thọ, lóc tách động mạch vùng cổ có thể chiếm khoảng 25% các trường hợp đột quỵ thiếu máu não ở người dưới 50 tuổi. Con số này nói về nguyên nhân trong nhóm bệnh nhân dưới 50 tuổi, không có nghĩa một phần tư người trẻ sẽ bị lóc tách, càng không cho biết xác suất đột quỵ sau một chuyến đi ô tô. Cần phân biệt mức độ đáng chú ý của chẩn đoán với nguy cơ của một hành vi thường ngày.
Tư thế cổ nào cần tránh, và dấu hiệu nào không nên chờ?
Với người thường đi đường dài, lời khuyên thực tế là hạn chế giữ đầu và cổ gập, xoay hoặc lệch quá mức trong thời gian dài; cũng nên tránh bẻ, giật hay xoay cổ mạnh. Nhưng nguồn thông tin về ca bệnh không xác định một góc cổ cụ thể hay khoảng thời gian an toàn cho tất cả mọi người. Đây là câu hỏi nên trao đổi với bác sĩ, nhất là nếu có đau cổ, chấn thương hoặc yếu tố sức khỏe riêng: tư thế nào phù hợp khi ngủ trên ô tô, và cần làm gì nếu không thể đổi tư thế thường xuyên?
Cần chú ý cơn đau đầu hoặc đau cổ mới xuất hiện, khác với những lần trước; sụp mi nhẹ và đồng tử co nhỏ cùng bên; hoặc tiếng ù, tiếng “vù” trong tai đồng bộ với nhịp tim. Những dấu hiệu này cần được đánh giá y tế, nhưng không thể tự dùng để chẩn đoán lóc tách. Nếu đột ngột méo miệng, yếu hoặc tê một bên người, nói khó, rối loạn thị giác hay xuất hiện triệu chứng thần kinh khác, hãy đến ngay cơ sở có khả năng cấp cứu đột quỵ.
Cảnh báo đúng mức: đừng chủ quan, cũng đừng suy diễn
Ca bệnh không chứng minh rằng ngủ trên ô tô nói chung gây đột quỵ, nhưng cho thấy một tư thế cổ bất thường kéo dài là chi tiết đáng kể để bác sĩ cân nhắc khi tìm nguyên nhân. Thay vì sợ mọi giấc ngủ khi đi đường, hãy tránh để cổ gập, xoay hoặc lệch quá mức lâu và đừng tự bẻ cổ để giảm khó chịu. Câu hỏi quan trọng với bác sĩ là liệu một cơn đau mới sau tác động lên cổ có cần kiểm tra hay không, và dấu hiệu nào đòi hỏi gọi cấp cứu ngay. Khi có biểu hiện đột quỵ đột ngột, ưu tiên là đến cơ sở cấp cứu, không chờ xem triệu chứng có tự hết.
Thông điệp nên rút ra không phải là một tư thế ngủ chắc chắn dẫn đến tai biến, mà là cần nhận biết giới hạn của bằng chứng và phản ứng nhanh trước dấu hiệu nguy hiểm. Đột quỵ ở người trẻ có thể liên quan lóc tách động mạch cảnh; chẩn đoán nguyên nhân cần bác sĩ và hình ảnh y khoa, không thể kết luận chỉ từ tư thế ngủ. Tránh duy trì cổ ở tư thế bất thường lâu là biện pháp thận trọng hợp lý, còn méo miệng, yếu liệt, nói khó hoặc rối loạn thị giác đột ngột là lý do cần cấp cứu.
