PISA 2025 Việt Nam: định nghĩa vấn đề và bức tranh tổng quan
PISA 2025 Việt Nam là kỳ chương trình đánh giá học sinh quốc tế do OECD tổ chức dành cho học sinh 15 tuổi, lần đầu diễn ra theo hình thức làm bài trên máy tính, đo lường năng lực khoa học, toán, đọc hiểu và giải quyết vấn đề trong môi trường số nhằm xem học sinh có đủ kỹ năng đọc cơ bản để xử lý tình huống quen thuộc trong đời sống hay không. Kết quả mới công bố cho thấy đây không chỉ là một kỳ "kỳ thi quốc tế OECD" mà trở thành tấm gương phản chiếu chất lượng giáo dục Việt Nam ở tuổi 15, với một thực tế khó chấp nhận: gần 60% học sinh tham gia khảo sát chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản. Vấn đề không nằm ở điểm số thuần túy mà ở thông điệp chính sách: nếu học sinh không đọc hiểu được ở tuổi 15, mọi cải cách khác đều chỉ xây nhà trên nền móng yếu.
| Lĩnh vực | Điểm trung bình | Tỷ lệ đạt từ Mức 2 trở lên |
|---|---|---|
| Khoa học | 457 | 71% |
| Toán | 443 | 58% |
| Đọc hiểu | 392 | 41% |
| Giải quyết vấn đề bằng máy tính | 461 | Không công bố tỷ lệ chi tiết |
Điểm sáng khoa học, toán và khoảng tối đọc hiểu học sinh
Nếu chỉ nhìn vào khoa học và toán, PISA 2025 Việt Nam vẫn có thể tự tin rằng học sinh 15 tuổi không hề tụt lại quá xa. 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên ở khoa học, gần với mức 74% trung bình OECD; ở toán, tỷ lệ này là 58% so với 65% của OECD. Đây là nền tảng không tồi cho tham vọng phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật và công nghệ. Nhưng điểm yếu lại nằm đúng ở nơi đáng lẽ phải mạnh: đọc hiểu học sinh. Chỉ 41% đạt từ Mức 2 trở lên trong khi OECD là 69%, đồng nghĩa khoảng 59% học sinh chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản."Khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA". Khi đọc hiểu yếu, mọi kiến thức khoa học, toán đều trở nên mong manh vì học sinh không giải mã được đề bài, tài liệu, dữ liệu – tức là mất năng lực học suốt đời.
Công nghệ, AI và cách thi mới: nguyên nhân sâu xa của cú trượt đọc hiểu
Không thể tách kết quả đọc hiểu PISA 2025 khỏi bối cảnh Việt Nam lần đầu chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính. Bài đọc hiểu giờ không chỉ là đoạn văn trên giấy, mà là văn bản số, đa phương thức, yêu cầu điều hướng qua nhiều màn hình, bảng biểu, dữ liệu động, đồng thời đòi hỏi học sinh quản lý thời gian và thao tác chuột, bàn phím thành thạo. Trong khi đó, học sinh Việt Nam sử dụng thiết bị số ở trường trung bình 2,2 giờ mỗi ngày cho học tập và 1,5 giờ cho hoạt động không phục vụ học tập – đều cao hơn mức OECD. 94% dùng chatbot AI để hỗ trợ học, 86% dùng để tóm tắt văn bản, 88% dùng để soạn thảo bài, nhưng chỉ khoảng 70% được học cách đánh giá nội dung AI tạo ra."Số học sinh dùng AI cao hơn nhiều so với số được học cách kiểm tra nội dung do AI tạo ra". Khi công nghệ được dùng để tránh phải đọc, không có gì bất ngờ khi kỹ năng đọc cơ bản bị mòn đi.
Bất bình đẳng, thái độ học tập và những gì PISA nói về giáo dục Việt Nam
PISA 2025 không chỉ đếm điểm, nó kể câu chuyện về cơ hội và văn hóa học tập. Khoảng cách 87 điểm khoa học giữa nhóm học sinh có điều kiện thuận lợi nhất và khó khăn nhất gần bằng mức trung bình OECD 86 điểm, cho thấy hoàn cảnh gia đình vẫn ảnh hưởng đáng kể đến kết quả học tập. Giáo dục Việt Nam không thiếu thái độ học tập tích cực: 82% học sinh tò mò về nhiều vấn đề, 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ khó, chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian, và mức độ chuyên cần tốt hơn OECD. Đặc biệt, 90% học sinh cho biết giáo viên khoa học quan tâm đến việc học từng em, cao hơn rõ rệt so với OECD. Vậy vì sao điểm đọc hiểu vẫn thấp? Tín hiệu khá rõ: chúng ta có thầy cô tận tâm, học sinh chăm, nhưng cách dạy học và kiểm tra chưa coi đọc hiểu là năng lực trung tâm trong mọi môn, và chưa bảo vệ đủ học sinh yếu thế trước bất bình đẳng về điều kiện học tập.
Giải pháp: đặt đọc hiểu vào trung tâm cải cách giáo dục Việt Nam
Điểm PISA 2025 "khiêm tốn" không phải để bi quan, mà để bắt buộc giáo dục Việt Nam điều chỉnh quỹ đạo. Bộ Giáo dục đã thừa nhận hai nhiệm vụ song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, nhất là đọc hiểu, đồng thời tạo điều kiện phát triển nhóm học sinh có năng lực cao. Điều này chỉ có ý nghĩa nếu đọc hiểu được tích hợp như kỹ năng nền trong tất cả môn học, không chỉ môn Ngữ văn: từ toán có lời văn, khoa học, lịch sử, địa lý cho đến việc đọc biểu đồ, bản đồ, dữ liệu. Cần siết lại cách dùng công nghệ và AI trong lớp học: dạy học sinh đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin, nhận ra câu trả lời sai hoặc thiếu căn cứ, dùng AI hỗ trợ chứ không làm thay suy nghĩ. Song song, phải tiếp tục đổi mới dạy học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo hướng tăng khả năng vận dụng và thiết kế đánh giá định kỳ để phát hiện sớm học sinh khó khăn về đọc, đặc biệt ở vùng khó và nhóm gia đình ít điều kiện hỗ trợ. Nếu đọc hiểu trở thành ưu tiên chính sách, PISA kỳ sau không chỉ là thứ hạng, mà là minh chứng cho một thế hệ biết đọc để hiểu, để phản biện và để sống chủ động trong thế giới số.
