An ninh năng lượng ASEAN: khái niệm không còn mang tính lý thuyết
An ninh năng lượng ASEAN là khả năng các nước trong khu vực bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định, giá hợp lý và bền vững để đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh của nền kinh tế, trong khi vẫn hạn chế rủi ro gián đoạn nguồn cung và phụ thuộc quá mức vào nhập khẩu nhiên liệu từ thị trường quốc tế đầy biến động. Theo báo cáo mới của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), những thách thức về an ninh năng lượng tại Đông Nam Á ngày càng gia tăng khi nhu cầu tăng cao, sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu lớn hơn và mối liên kết giữa các hệ thống năng lượng trở nên phức tạp. Nói cách khác, khu vực đang bước vào giai đoạn mà mỗi cú sốc trên thị trường dầu, khí hay than đều có thể nhanh chóng biến thành khủng hoảng điện.
Nhu cầu điện tăng nhanh: động lực tăng trưởng hay mồi lửa rủi ro?
Trong thập kỷ qua, nhu cầu năng lượng bình quân đầu người tại Đông Nam Á đã tăng gần 30%, chủ yếu nhờ tăng trưởng kinh tế, phát triển công nghiệp, đô thị hóa và mức sống được cải thiện. Đây là con số ấn tượng, nhưng cũng là lời cảnh báo: hệ thống điện đang bị kéo căng đến giới hạn. IEA dự báo nhu cầu điện tại Đông Nam Á sẽ tăng trung bình khoảng 5,4% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030, do nhu cầu làm mát, mở rộng công nghiệp và bùng nổ các trung tâm dữ liệu. Nói thẳng, khu vực đang xây dựng nền kinh tế số trên một hạ tầng điện chưa kịp lớn. Khi chi phí năng lượng tăng và nhu cầu làm mát cho nhà ở, doanh nghiệp, cùng với điện cho trung tâm dữ liệu bùng nổ, người dân và doanh nghiệp sẽ là những đối tượng đầu tiên cảm nhận rủi ro qua hóa đơn điện cao hơn và nguy cơ mất điện luân phiên.
Nhập khẩu nhiên liệu và bóng ma gián đoạn nguồn cung
Vấn đề không chỉ là nhu cầu điện tăng nhanh, mà là cách ASEAN đang nuôi cơn khát điện đó bằng nhập khẩu nhiên liệu. Sản lượng dầu thô của khu vực đã giảm 40% so với mức đỉnh những năm 1990, trong khi nhập khẩu dầu thô tiếp tục tăng. Nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) ngày càng lớn khiến nhiều nước phơi mình trước biến động giá trên thị trường khí đốt toàn cầu. Khi eo biển Hormuz – tuyến huyết mạch của dòng chảy năng lượng – xảy ra gián đoạn nghiêm trọng, thế giới đã chứng kiến một cú sốc đủ sức làm rung chuyển các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu. Những gián đoạn như vậy không còn là kịch bản giả định; chúng là phép thử thực tế cho khả năng ứng phó của ASEAN với các cú sốc nguồn cung. Các rào cản về tranh chấp lãnh thổ, khác biệt mô hình thị trường điện và thiếu cơ chế phối hợp có nguy cơ khiến khu vực dễ tổn thương trước các cú sốc năng lượng.
Hệ thống điện căng dây: từ lưới truyền tải đến người dùng cuối
Áp lực lên hệ thống điện ASEAN sẽ không giảm mà còn tăng mạnh trong những năm tới. Để đáp ứng nhu cầu này một cách ổn định, các quốc gia châu Á cần đầu tư vào lưới điện, công suất phát điện và khả năng linh hoạt của hệ thống. Nếu không, mỗi đợt nắng nóng cực đoan hay bão lớn đều có thể trở thành cú đánh kép: vừa làm tăng nhu cầu làm mát, vừa phá hỏng hạ tầng. IEA nhấn mạnh an ninh năng lượng phải được tích hợp vào mọi quyết định – từ dự trữ dầu, hạ tầng khí đến lưới điện và các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Điều này không phải khẩu hiệu; nó là yêu cầu tối thiểu để tránh kịch bản “thừa nhà máy, thiếu lưới” hoặc ngược lại. Việc sử dụng phương tiện giao thông, tòa nhà, thiết bị gia dụng và thiết bị công nghiệp hiệu quả hơn có thể giảm áp lực lên nhập khẩu nhiên liệu và hệ thống điện trong toàn khu vực.
Cân bằng an ninh năng lượng, hạ tầng và chuyển dịch xanh: con đường hẹp nhưng không thể né
IEA không chỉ cảnh báo, mà còn đưa ra lộ trình: đa dạng hóa nguồn và tuyến cung cấp năng lượng, tăng cường sử dụng nguồn trong nước khi khả thi, mở rộng các giải pháp nâng cao hiệu quả năng lượng và điện khí hóa. Điều này đồng nghĩa ASEAN phải chấp nhận một giai đoạn “song hành”: vừa bảo đảm nguồn than, khí, dầu đủ tin cậy cho hệ thống hiện tại, vừa đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo, lưới điện thông minh và lưu trữ bằng pin để tăng tính linh hoạt. Báo cáo cũng nhấn mạnh cần xây dựng thủ tục ứng phó khẩn cấp rõ ràng, tăng cường giám sát thị trường và diễn tập thường xuyên để kiểm tra khả năng ứng phó với các gián đoạn lớn. Nếu các cam kết hợp tác không sớm được chuyển thành thỏa thuận cụ thể về chia sẻ điện, chia sẻ thông tin và hỗ trợ xuyên biên giới, an ninh năng lượng ASEAN sẽ tiếp tục bị đặt cược vào may rủi của thị trường toàn cầu.
