Du khách vi phạm di tích là gì và vì sao Cổng Tò Vò thành tâm điểm tranh luận
Du khách vi phạm di tích là những người tham quan có hành vi xâm hại, làm sai lệch, gây nguy hiểm hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến hiện trạng các công trình lịch sử, danh lam thắng cảnh và di sản văn hóa được pháp luật bảo vệ, bất chấp biển cảnh báo, nội quy hay quy tắc du lịch trách nhiệm được công bố tại điểm đến. Vụ việc mới nhất ở đặc khu Lý Sơn cho thấy khái niệm tưởng chừng lý thuyết này đã trở thành một vấn đề nhức nhối ngoài đời sống. Ngày 5/8, chính quyền đặc khu xác nhận vụ một du khách nước ngoài chạy xe máy lên thắng cảnh Cổng Tò Vò. Không chỉ là câu chuyện ứng xử cá nhân, đây là lát cắt cho thấy lỗ hổng về ý thức, truyền thông và thực thi trong bảo vệ di sản văn hóa ở những điểm du lịch được ưa chuộng.
Cổng Tò Vò: Di sản địa chất – văn hóa không thể coi là "phông nền sống ảo"
Trong vụ việc gây bức xúc, lực lượng chức năng xác định ông Z.X.D, 30 tuổi, quốc tịch Trung Quốc, điều khiển xe máy biển số 29B1-415.xx chạy trực tiếp lên vòm đá Cổng Tò Vò dù khu vực đã có biển cảnh báo không leo trèo, tác động lên di tích. Vòm đá bazan tự nhiên này dài khoảng 20m, cao khoảng 2,5m, được hình thành từ hoạt động phun trào của núi lửa Giếng Tiền và quá trình bào mòn của sóng biển. Đây không chỉ là thắng cảnh nổi tiếng mà còn được xếp hạng di tích quốc gia từ tháng 9/2025. Nói cách khác, bất kỳ hành vi chạy xe, leo trèo, tác động vật lý nào cũng là sự xem nhẹ nỗ lực bảo vệ di sản văn hóa của cả cộng đồng. Khi một tảng đá di sản bị đối xử như nền đường off-road, đó là dấu hiệu cho thấy chúng ta đang thương mại hóa cảnh quan tới mức quên mất tính thiêng và giá trị khoa học của nó.
Kẽ hở từ biển báo, hướng dẫn đến thói quen du lịch thiếu trách nhiệm
Tại buổi làm việc, du khách cho biết không biết tiếng Việt, tiếng Anh nên không hiểu nội dung biển cảnh báo, và xin lỗi với lý do "thấy bãi đá đẹp nên muốn chạy xe ra tham quan". Lý do này không miễn trừ trách nhiệm, nhưng lại phơi bày ba lỗ hổng đáng lo. Một là cách thiết kế biển báo hiện nay chủ yếu dựa vào chữ, thiếu biểu tượng trực quan có thể hiểu được dù khác ngôn ngữ. Hai là nhiều điểm đến vẫn coi trọng khai thác du lịch hơn là đầu tư nghiêm túc vào hệ thống hướng dẫn, quy tắc du lịch trách nhiệm dành cho khách nội – ngoại. Ba là trông chờ vào ý thức tự giác mà thiếu lực lượng nhắc nhở tại chỗ. Khi vi phạm bị xử lý chủ yếu bằng nhắc nhở, cam kết không tái phạm, thông điệp gửi đến phần còn lại của du khách là chế tài còn nhẹ, chưa đủ sức răn đe.
Xử lý mềm mỏng đã đủ chưa và bài toán bảo vệ di sản văn hóa
Trong vụ Cổng Tò Vò, cơ quan chức năng lập biên bản, tuyên truyền quy định bảo vệ di tích, nhắc nhở và yêu cầu du khách ký cam kết không tái phạm. Đây là cách xử lý mềm, phù hợp với một trường hợp chưa gây hư hại thấy được, nhưng về lâu dài, chiến lược bảo vệ di sản văn hóa không thể chỉ dựa trên tuyên truyền. Khi một thắng cảnh đã được công nhận là di tích quốc gia, nó cần được đối xử như một công trình hạ tầng quan trọng: có quy định rõ ràng, có chế tài cụ thể, có lực lượng thường trực. Câu hỏi đặt ra là: nếu lần sau hành vi tương tự gây nứt, sập một phần vòm đá, ai chịu trách nhiệm trước cộng đồng? Một chính sách xử phạt du khách nước ngoài minh bạch, công bằng – từ phạt hành chính đến tạm dừng tham quan – sẽ là tín hiệu cho thấy Việt Nam coi trọng luật chơi chung, chứ không chỉ “nhẹ tay cho qua” vì ngại va chạm.
Từ Cổng Tò Vò đến thay đổi cách làm du lịch: Không chỉ là chuyện một du khách
Chính quyền địa phương đã kêu gọi người dân và du khách chấp hành nghiêm biển báo, nội quy tại di tích, danh lam thắng cảnh; không thực hiện hành vi tác động đến hiện trạng di tích. Nhưng lời kêu gọi chỉ hiệu quả nếu được đặt trong một hệ sinh thái thông tin và trải nghiệm mới. Một mặt, hệ thống truyền thông số có thể đóng vai trò quan trọng: các nền tảng nội dung được thiết kế không quảng cáo chen ngang, tăng khả năng kết nối và tương tác, giúp truyền tải nhanh các quy tắc du lịch trách nhiệm tới công chúng. Mặt khác, các chương trình thành viên cho phép người dùng tham gia hoạt động, tặng sao, đổi quà, tạo cộng đồng đọc – xem có ý thức hơn với di sản. Câu chuyện Cổng Tò Vò vì thế không chỉ là một clip gây tranh cãi, mà là cơ hội để ngành du lịch và truyền thông cùng xây dựng văn hóa du lịch trách nhiệm, nơi mỗi tảng đá, mỗi cảnh quan được tôn trọng như một phần ký ức chung.
