Một sử thi cổ điển được tái sinh trên màn ảnh IMAX
Phim The Odyssey Nolan là bản chuyển thể điện ảnh kinh điển từ sử thi Odyssey của Homer, trong đó Christopher Nolan dùng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, cấu trúc phi tuyến và quy mô IMAX để kể lại hành trình hồi hương đầy hiểm nguy của Odysseus cho khán giả thế kỷ 21 như một bi kịch cá nhân lẫn sử thi tập thể.
Ngay từ khi dự án được công bố, mối quan tâm lớn nhất không phải là phim sẽ kiếm bao nhiêu, mà là Nolan sẽ kể Homer như thế nào. Ông chọn cách giữ những cột mốc chính của nguyên tác – chiến tranh thành Troy, quái vật Cyclops, phù thủy Circe, Siren, cơn thịnh nộ của Poseidon – nhưng đặt trọng tâm vào ký ức vỡ vụn và tổn thương nội tâm của Odysseus trên đường trở về Ithaca. Đây là một phim sử thi hoành tráng về mặt quy mô hình ảnh, nhưng lại được xây như một bi kịch tâm lý, nơi câu hỏi "làm sao trở về" luôn song hành với câu hỏi "mình đã đánh mất điều gì để có thể trở về".
Thành công phòng vé và tác động đến công chúng yêu văn học
Điều khó phủ nhận là phim The Odyssey Nolan đang thắng lớn ngoài rạp với doanh thu toàn cầu đã vượt mốc 911 triệu sau ba tuần công chiếu, đồng thời được dự báo có thể thu về nhiều đề cử giải thưởng nhờ thế mạnh kỹ thuật và diễn xuất. Nhưng ý nghĩa quan trọng hơn nằm ở ngoài phòng vé: bộ phim trở thành chiếc cầu nối sống động giữa điện ảnh đại chúng và kho tàng văn học cổ điển phương Tây. Khi một sử thi Homer điện ảnh đủ hấp dẫn, khán giả trẻ, vốn xa lạ với văn chương Hy Lạp cổ, bắt đầu tò mò về chính nguyên tác đã truyền cảm hứng cho Nolan.
Ngay trong bài phê bình đầy chỉ trích, Emily Wilson cũng thừa nhận bộ phim đã khiến công chúng tìm đọc Homer nhiều hơn, trong đó có bản dịch của chính bà. Tại Việt Nam, các gợi ý đọc như Odyssey và Iliad bản dịch Đỗ Khánh Hoan, hay những tác phẩm tái diễn giải thần thoại đã được giới thiệu cho người yêu phim muốn hiểu sâu hơn về chiến tranh, số phận và hành trình trở về đã nuôi dưỡng trí tưởng tượng của Nolan. Nói cách khác, một phim sử thi hoành tráng đã mở lại cánh cửa vào văn học cổ điển hiện đại theo cách hiếm có: bằng sự tò mò tự nhiên chứ không phải nghĩa vụ học đường.
Cuộc tranh luận gay gắt: trung thành với Homer đến mức nào?
Trung tâm tranh cãi quanh sử thi Homer điện ảnh lần này là bài phê bình gay gắt của Emily Wilson – dịch giả có bản dịch Odyssey tiếng Anh được xem là có ảnh hưởng nhất trong nhiều thập niên gần đây. Khi bà cho rằng phim "thiếu chiều sâu tâm lý, đạo đức, chính trị" và cấu trúc "chỉ là chiêu trò", tiếng nói ấy lập tức được xem như phán quyết từ một người hiểu Homer hơn gần như toàn bộ khán giả. Theo một bài phân tích khác, "tâm điểm tranh cãi hiện tập trung vào nhận định của học giả nghiên cứu cổ điển Emily Wilson".
Nhưng cuộc đối thoại không dừng ở chuyện Wilson thích hay không thích bộ phim. Khi Joyce Carol Oates lên tiếng bảo vệ Nolan, vấn đề được mở rộng thành câu hỏi về giới hạn của sáng tạo trước kiệt tác văn chương. Oates cho rằng một bản chuyển thể điện ảnh kinh điển không thể và không nên bị chấm điểm chỉ bằng thước đo "giống nguyên tác đến đâu". Lịch sử điện ảnh từng chứng kiến The Shining, Blade Runner hay bộ ba The Lord of the Rings đều khác nguyên tác nhưng vẫn trở thành chuẩn mực ảnh hưởng, cho thấy chuyển thể chưa bao giờ là sao chép. Cuộc tranh luận vì thế phản chiếu hai thái độ: bảo vệ văn bản gốc như di sản bất khả xâm phạm, và coi mỗi thời đại có quyền tái diễn giải theo nhu cầu thẩm mỹ của mình.
Nolan giữa hai vai: không phải học giả, mà là người kể chuyện hiện đại
Một bài phân tích nhận định rõ: Nolan là nhà làm phim sáng tạo, không phải học giả, nên mục tiêu của ông không phải là phiên bản Odyssey chính xác về lịch sử hay trung thành tuyệt đối với Homer. Thay vào đó, ông tiếp cận chất liệu cổ điển bằng lối diễn giải hiện đại, dùng cấu trúc phi tuyến, lớp thời gian đan xen và ký ức đứt đoạn để hỏi lại câu hỏi muôn thuở: cần trả giá gì để "trở về" – với gia đình, với bản ngã, với cộng đồng. Trong logic ấy, tinh thần chế ngự nghịch cảnh trong nguyên tác không bị xóa bỏ mà được dịch sang ngôn ngữ tâm lý học chấn thương của khán giả hôm nay.
Nếu dịch thuật luôn gắn với lựa chọn và góc nhìn cá nhân, thì chuyển thể điện ảnh cũng không nằm ngoài quy luật đó. Những tác phẩm kinh điển tồn tại vì mỗi thời đại đều tìm ra cách đọc mới, không phải vì chúng bất biến. Phim The Odyssey Nolan vì vậy có thể không phải là Homer "chuẩn" trong mắt giới nghiên cứu cổ điển, nhưng lại là Homer của thời đại IMAX, nơi người xem muốn cảm nhận sử thi qua tiếng gầm của biển, nhịp tim của người lính sống sót và ám ảnh hậu chiến hơn là những câu thơ lục bát cổ xưa. Ở điểm này, việc phim gây tranh cãi cũng chính là bằng chứng cho thấy Homer vẫn còn sống trong trí tưởng tượng tập thể.
Khi văn học cổ điển bước vào đời sống đại chúng
Đặt sang một bên câu hỏi ai "đúng" trong cuộc tranh luận học thuật, điều đáng mừng là phim sử thi hoành tráng này đã kéo Homer ra khỏi giảng đường và đưa vào đời sống đại chúng. Các gợi ý đọc Odyssey, Iliad hay những tác phẩm hiện đại hóa thần thoại được giới thiệu cho khán giả cho thấy sự quan tâm liên thế hệ đang dần hình thành quanh văn học cổ điển hiện đại, từ người trẻ mê phim Nolan đến độc giả đã quen với truyền thống nhân văn phương Tây.
Ở góc nhìn cá nhân, câu hỏi quan trọng không phải là Nolan có "phản bội" Homer hay không, mà là: phiên bản Odyssey này khiến chúng ta muốn đọc thêm, nghĩ thêm, tranh luận thêm đến mức nào. Ngay cả Wilson, người phê phán Nolan gay gắt, cũng thừa nhận bộ phim khiến công chúng tìm đọc Homer nhiều hơn. Đó có lẽ là câu trả lời thuyết phục nhất cho giá trị của sử thi Homer điện ảnh: khi rời rạp, khán giả không khép lại câu chuyện, mà mở ra hành trình riêng với sách vở, tưởng tượng và đối thoại. Và ở nơi giao nhau ấy, Homer, Nolan và người xem cùng đồng tác giả nên một Odyssey mới.
