Tăng trưởng phải chuyển từ quy mô sang năng suất
Chuyển đổi động lực tăng trưởng là việc thay cách mở rộng kinh tế dựa chủ yếu vào lao động, vốn và xuất khẩu bằng mô hình tạo giá trị cao hơn nhờ năng suất, kỹ năng, đổi mới và phân bổ nguồn lực hiệu quả. Đây không còn là lựa chọn xa hạn: tại Diễn đàn Doanh nghiệp Anh - Việt Nam ở TP.HCM ngày 29/10/2026, Giám đốc Ngân hàng Thế giới Mariam J. Sherman cảnh báo công thức tăng trưởng cũ đang dần chạm giới hạn. Bà nhận định thu nhập bình quân đầu người cần tăng khoảng ba lần trong hai thập kỷ tới để đạt mục tiêu thu nhập cao.
Thành tựu từ Đổi Mới dựa trên mở cửa thương mại, thu hút đầu tư nước ngoài, chuyển lao động khỏi nông nghiệp và tích lũy vốn nhanh. Nhưng lợi thế lao động dồi dào suy yếu khi dân số trong độ tuổi lao động đã đạt đỉnh từ năm 2014; áp lực già hóa càng làm rõ giới hạn của tăng trưởng dựa vào số lượng. Việt Nam năm 2045 không thể chỉ là phiên bản lớn hơn của nền kinh tế hôm nay. Nếu không nâng cao năng suất của từng lao động, tăng trưởng sẽ khó bù đắp lực lượng lao động giảm dần, còn xuất khẩu tăng cũng chưa chắc giúp doanh nghiệp và người lao động trong nước tiến lên.
Việc làm tốt hơn phải đi cùng doanh nghiệp nội địa mạnh hơn
Ưu tiên đầu tiên của World Bank là nâng cao chất lượng việc làm và kỹ năng lao động. Đây không chỉ là chính sách đào tạo; đó là cách đưa doanh nghiệp Việt Nam và người lao động vào các khâu có giá trị cao hơn. Hiện khu vực FDI chiếm 73% kim ngạch xuất khẩu, nhưng liên kết với doanh nghiệp trong nước còn hạn chế; năng suất ở khu vực này cũng cao hơn, trong khi hàng xuất khẩu tinh vi hơn chưa đồng nghĩa việc làm trong nước đã tốt lên.
Vì vậy, nâng cao năng suất cần gắn với kỹ năng, công nghệ và khả năng để doanh nghiệp nội địa trở thành nhà cung ứng có năng lực, thay vì xem số lượng việc làm là thước đo đủ. Người lao động được đào tạo sát nhu cầu sẽ có cơ hội tiếp cận công việc giá trị cao hơn; doanh nghiệp có thể cải thiện quy trình và trả lương tốt hơn. Đây là mắt xích thiết thực để tăng thu nhập rộng khắp, chứ không chỉ nâng các chỉ số xuất khẩu. Công nghệ và đổi mới sáng tạo cần đi vào sản xuất, giúp doanh nghiệp bước lên chuỗi giá trị thay vì chỉ làm khâu gia công.
Hạ tầng và tăng trưởng xanh phải tạo lợi ích đo được
Kết nối hạ tầng là ưu tiên thứ hai, nhưng giá trị của nó phải được đánh giá bằng hiệu quả thực tế: giảm thời gian và chi phí vận hành, lưu thông hàng hóa thuận lợi hơn, mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp và địa phương. Chuyên gia Quỹ Tiền tệ Quốc tế Fazurin Jamaludin nhấn mạnh đầu tư công, nhất là vào hạ tầng, cần đem lại kết quả và lợi ích tương xứng để nâng năng suất; phân bổ vốn và tín dụng thiếu hiệu quả có thể cản trở tăng trưởng. Nói cách khác, chi nhiều hơn không tự động tạo ra nền kinh tế mạnh hơn.
Tăng trưởng xanh là ưu tiên thứ ba và cũng là một phép thử về chất lượng đầu tư. Nếu chuyển dịch khử carbon được thiết kế hiệu quả, quá trình này có thể hỗ trợ năng lực cạnh tranh và đóng góp cho tăng trưởng dài hạn. Hạ tầng kết nối tốt hơn có thể hạ trở ngại logistics; năng lượng và sản xuất sạch hơn giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của thị trường. Hai ưu tiên này bổ trợ nhau, nhưng chỉ phát huy khi dự án được lựa chọn theo hiệu quả và khả năng tạo giá trị, không chạy theo quy mô công trình hay khẩu hiệu xanh.
Cải cách thể chế là điều kiện để vốn và sáng kiến phát huy
Ưu tiên thứ tư—cải cách thể chế—là phần quyết định liệu ba chuyển đổi còn lại có thực hiện được hay không. Thủ tục khó đoán, đầu tư công phân bổ kém hiệu quả và tín dụng không đến đúng doanh nghiệp đều có thể làm giảm năng suất. Đại diện Quỹ Tiền tệ Quốc tế lưu ý việc phân bổ nguồn lực và tín dụng không đồng đều gây trở ngại cho năng suất tổng hợp; đại diện Tổ chức Tài chính Quốc tế cũng cảnh báo lãi vay ngân hàng ở mức 13–15% tạo sức ép cho doanh nghiệp muốn đầu tư và người dân cần vay vốn.
Bài toán vì thế không chỉ là huy động thêm vốn, mà là tạo quy tắc minh bạch, cải thiện hiệu quả cơ quan công quyền và giúp nguồn lực đến nơi có thể tạo năng suất. Kết hợp cải cách đó với việc làm chất lượng, hạ tầng kết nối và tăng trưởng xanh sẽ giúp Việt Nam chuyển từ lợi thế chi phí sang năng lực sáng tạo, sản xuất và cung ứng giá trị cao. Mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045 rất tham vọng, nhưng bốn ưu tiên chỉ có ý nghĩa khi được triển khai đồng bộ và đo bằng kết quả đời sống: việc làm tốt hơn, doanh nghiệp nội địa mạnh hơn và cơ hội phát triển rộng hơn. Đó mới là thước đo của một mô hình tăng trưởng mới.
