Tăng huyết áp phổ biến, nhưng kiểm soát vẫn là điểm yếu
Tăng huyết áp là tình trạng áp lực máu lên thành động mạch duy trì ở mức cao, làm tăng nguy cơ tổn thương tim, não và thận nếu không được phát hiện, theo dõi và điều trị phù hợp. Tỷ lệ mắc cao khiến bệnh không thể bị xem là chuyện riêng của người lớn tuổi: thống kê ở nhóm 18–69 tuổi cho thấy cứ bốn người trưởng thành thì có một người bị tăng huyết áp, còn một ước tính rộng hơn ghi nhận khoảng 30% người trưởng thành mắc bệnh. Ngày 17/10, tại hội nghị Khoa học kỹ thuật Bệnh viện An Bình năm 2026, PGS.TS.BS Trần Hòa cảnh báo tỷ lệ kiểm soát bệnh ở Việt Nam còn thấp. Đây không chỉ là vấn đề thiếu thuốc hay thiếu kiến thức y tế. Những thói quen thường nhật—nêm quá tay, chọn món chế biến sẵn và bỏ theo dõi—đang làm suy yếu hiệu quả điều trị ngay từ bàn ăn.
Muối ẩn trong món ăn khiến ngưỡng an toàn dễ bị vượt qua
Người trưởng thành Việt Nam trong độ tuổi 18–69 tiêu thụ trung bình 8,1 g muối mỗi ngày, cao hơn nhiều so với mức dưới 5 g/ngày WHO khuyến nghị. Điều đáng ngại là lượng này không chỉ nằm trong lọ muối: nước dùng, nước mắm, gia vị chấm, thực phẩm đóng gói và món ăn nhà hàng đều góp phần. Một bát phở buổi sáng có thể cung cấp lượng muối tương đương 85% mức khuyến nghị cả ngày. Vì vậy, giảm muối trong ăn uống không thể chỉ dừng ở việc bớt muối lúc nấu. Hãy giảm dần muối, nước mắm và bột nêm; gọi nước dùng riêng nếu có thể; hạn chế mì ăn liền, đồ hộp, xúc xích, cá khô, dưa muối và thức ăn nhanh. Muối không phải yếu tố duy nhất, nhưng ăn mặn kéo dài là một nguy cơ có thể thay đổi được.
Một chế độ ăn kiêng huyết áp không đồng nghĩa với ăn nhạt đến mức mất ngon hay loại bỏ cả nhóm thực phẩm. Ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, thịt nạc và gia cầm bỏ da; hạn chế nội tạng, mỡ động vật, thực phẩm chế biến sẵn cũng như chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa. Bữa ăn cân bằng, tăng rau và giảm muối hỗ trợ kiểm soát huyết áp, cân nặng và nguy cơ tim mạch. Hãy bắt đầu bằng những thay đổi thực tế trong bữa cơm gia đình, thay vì trông chờ một món ăn hay thực phẩm bổ sung có thể bù lại thói quen ăn mặn.
Một lần đo ở phòng khám không kể hết câu chuyện
Huyết áp biến động trong ngày, nên một chỉ số đo tại phòng khám có thể bỏ sót tình trạng tăng huyết áp vào ban đêm hoặc rạng sáng. Căng thẳng, vội vã hoặc đo ngay sau khi đến nơi khám cũng có thể làm kết quả kém đại diện. Trước khi đo, hãy nghỉ ngơi, tránh cà phê và đi vệ sinh nếu cần; đo đúng tư thế theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Với người đang điều trị, theo dõi huyết áp tại nhà giúp nhìn thấy xu hướng thay vì dựa vào một con số đơn lẻ. Ghi lại kết quả, thời điểm đo và thuốc đã dùng, rồi mang sổ theo dõi đến các buổi tái khám. Nếu bác sĩ chỉ định, đo huyết áp lưu động trong 24 giờ có thể cung cấp thêm thông tin về biến động trong ngày.
Kiểm soát tăng huyết áp cũng cần nhìn rộng hơn con số trên máy: bác sĩ phải cân nhắc nguy cơ tim mạch và bệnh đi kèm để lựa chọn mục tiêu, thuốc và cách theo dõi phù hợp. Bên cạnh giảm muối, hãy duy trì vận động, kiểm soát cân nặng, hạn chế rượu bia và không hút thuốc. Theo dõi tại nhà không thay thế việc khám bệnh hay tự điều chỉnh thuốc; lợi ích của nó nằm ở việc giúp người bệnh và bác sĩ nhận ra sớm khi chỉ số thay đổi. Cách làm đều đặn này thiết thực hơn việc chỉ đo khi thấy mệt, bởi tăng huyết áp thường không gây triệu chứng rõ ràng.
Bỏ thuốc và bỏ theo dõi có thể phá hỏng điều trị
Ăn mặn, tự ý ngừng thuốc và thiếu theo dõi thường xuyên là những lý do khiến điều trị thất bại. Khoảng 66% bệnh nhân được ghi nhận không tuân thủ điều trị trong vòng sáu tháng; chỉ khoảng 13% người đang điều trị đạt huyết áp mục tiêu. Cảm thấy khỏe hoặc thấy chỉ số ổn không có nghĩa bệnh đã khỏi. Tự ngừng thuốc, kể cả sau nhiều năm, có thể làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch. Hãy dùng thuốc đúng liều, đúng giờ theo chỉ định; không tự giảm liều, đổi thuốc hay ngừng thuốc. Nếu gặp tác dụng phụ hoặc khó duy trì điều trị, hãy trao đổi với bác sĩ để được điều chỉnh an toàn.
Tỷ lệ kiểm soát thấp không thể cải thiện chỉ bằng lời nhắc “ăn nhạt”. Người bệnh cần một kế hoạch gồm bữa ăn cân bằng, giảm muối, vận động, dùng thuốc đúng chỉ định và theo dõi đều đặn; gia đình có thể hỗ trợ bằng cách cùng thay đổi cách nấu và nhắc lịch đo, tái khám. Hội Tim mạch Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ lệ kiểm soát huyết áp lên 50% vào năm 2030. Muốn tiến gần mục tiêu ấy, cần bắt đầu từ những việc có thể làm ngay trong từng bữa ăn và mỗi ngày dùng thuốc. Kết luận rất rõ: đừng đợi triệu chứng mới hành động; hãy phối hợp thay đổi lối sống với điều trị và theo dõi liên tục.
