Khoảng cách nguy hiểm: nhiều người mắc, rất ít người kiểm soát được
Tăng huyết áp là tình trạng huyết áp đo được thường xuyên cao hơn mức khuyến cáo, âm thầm gây tổn thương tim, não, thận và mạch máu, đặc biệt nguy hiểm vì ít triệu chứng rõ ràng nhưng lại là yếu tố nguy cơ hàng đầu của đột quỵ, suy tim và bệnh mạch vành nếu không được kiểm soát đúng và theo dõi huyết áp hàng ngày.
Theo các nghiên cứu, khoảng 26% người Việt từ 18 tuổi trở lên mắc tăng huyết áp, nhưng chỉ 11,2% kiểm soát huyết áp hiệu quả. Con số này có nghĩa là gần 9 trên 10 người tăng huyết áp đang sống trong vùng nguy cơ biến cố tim mạch mà không hay biết. Đáng lo hơn, nhóm tuổi 50 - 69 có tỷ lệ mắc lên tới 51,9%, đúng vào giai đoạn lao động và chăm sóc gia đình cao nhất. Đây không chỉ là vấn đề y tế, mà là gánh nặng kinh tế – xã hội. Khi một bệnh phổ biến như tăng huyết áp mà kiểm soát huyết áp lại thấp đến vậy, lỗi không nằm ở người bệnh đơn lẻ, mà ở cách hệ thống chẩn đoán, đo huyết áp đúng cách và quản lý bệnh đang vận hành.
Một lần đo tại phòng khám: bức ảnh mờ của cả bộ phim huyết áp
Hệ thống y tế lâu nay vẫn quá phụ thuộc vào một lần đo huyết áp tại phòng khám rồi vội vàng kết luận. Cách làm này giống như xem một bức ảnh chụp vội để đánh giá cả bộ phim cuộc đời huyết áp. PGS.TS.BS Trần Hòa ví đo huyết áp tại phòng khám là “chụp một bức ảnh”, còn theo dõi huyết áp tại nhà hoặc đo lưu động 24 giờ là “xem một cuốn phim”. Bức ảnh có thể đẹp hoặc xấu do tâm lý, cà phê, mất ngủ, nhưng bộ phim mới cho thấy huyết áp tăng về đêm, dao động khi làm việc, hay tăng huyết áp ẩn giấu mà một lần đo dễ bỏ sót.
Khi bác sĩ và người bệnh chỉ dựa vào một con số đo tại phòng khám, nguy cơ chẩn đoán sai hoặc đánh giá thấp mức độ nguy hiểm là rất lớn. Người có tăng huyết áp về đêm vẫn được trấn an là “bình thường”, trong khi người lo lắng, đo cao một lần lại bị gắn nhãn bệnh cả đời. Muốn kiểm soát huyết áp, chúng ta phải chấp nhận rằng đo đơn lẻ là không đủ, và chuyển sang theo dõi huyết áp hàng ngày, có hệ thống, theo khuyến cáo mới.
Sai lầm lớn nhất: không tuân thủ điều trị và coi nhẹ lối sống
Tỷ lệ kiểm soát huyết áp thấp không chỉ do đo lường sai, mà còn do người bệnh bỏ cuộc giữa chừng. Báo cáo tại một hội nghị tim mạch cho thấy tỷ lệ người bệnh không tuân thủ điều trị lên đến 66% sau 6 tháng. Nghĩa là cứ 3 người được kê thuốc, có 2 người bỏ thuốc hoặc dùng không đều. Lý do phổ biến: không thấy triệu chứng, cảm giác “khỏe rồi”, ngại uống thuốc lâu dài. Nhưng tăng huyết áp thường không gây triệu chứng rõ ràng, người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường dù huyết áp chưa kiểm soát tốt. Tự ngừng thuốc khi thấy khỏe là một sai lầm nguy hiểm, mở đường cho đột quỵ và suy tim.
Bên cạnh thuốc, lối sống của người tăng huyết áp Việt Nam là “mảnh ghép bị bỏ quên”. Lượng muối tiêu thụ trung bình khoảng 10 g/ngày, gấp đôi mức khuyến cáo 5 g/ngày. Ăn mặn, ít vận động, ngủ kém, căng thẳng kéo dài và hút thuốc lá là những yếu tố đẩy huyết áp lên cao nhưng lại ít được xem là “thuốc” bắt buộc phải thay đổi. Muốn kiểm soát huyết áp, không thể chỉ trông chờ vào viên thuốc; phải đồng thời giảm ăn mặn, vận động đều, ngủ đủ, quản lý stress và uống thuốc đúng chỉ định, tái khám định kỳ.
Đo huyết áp đúng cách và theo dõi hàng ngày: nền tảng của kiểm soát
Các khuyến cáo mới về tăng huyết áp nhấn mạnh: phải chuyển từ đo huyết áp tại một thời điểm sang theo dõi huyết áp thường xuyên. Đo huyết áp đúng cách tại nhà không phải chuyện “mua máy về đo cho biết”, mà là một phần của quản lý bệnh. Người bệnh cần nghỉ ngơi trước khi đo, giữ tâm lý thoải mái, tránh dùng thức uống chứa caffeine ngay trước đó; ngồi đúng tư thế, dùng máy phù hợp, đo theo lịch bác sĩ hướng dẫn và ghi lại kết quả để theo dõi xu hướng thay đổi. Quan trọng hơn, không tự điều chỉnh thuốc chỉ vì một lần đo cao hoặc thấp bất thường.
Khuyến cáo VSH/VNHA mới được cập nhật tại Hội nghị Khoa học Kỹ thuật Bệnh viện An Bình đã đưa đo huyết áp chính xác và theo dõi thường xuyên vào nguyên tắc 5D, cùng với phân tầng nguy cơ toàn diện và cá thể hóa phác đồ điều trị. Mục tiêu không phải chỉ là hạ con số trên máy đo, mà là bảo vệ tim, não, thận khỏi tổn thương kéo dài. Điều này đòi hỏi bác sĩ đánh giá cả bệnh đồng mắc như suy tim, bệnh thận mạn, COPD, tiền sử đột quỵ, và ưu tiên phối hợp thuốc liều thấp, dạng viên phối hợp cố định để người bệnh dễ tuân thủ hơn.
Từ mục tiêu 50% kiểm soát đến trách nhiệm chung của cả hệ thống
Các chuyên gia tim mạch đã đặt mục tiêu đầy tham vọng: đến năm 2030, ít nhất 50% người tăng huyết áp kiểm soát được huyết áp. Đây là bước nhảy lớn từ mức 11,2% hiện nay. Nhưng để biến mục tiêu thành hiện thực, không thể chỉ trông chờ vào vài chiến dịch truyền thông. Khu vực Đông Nam Á đang đối mặt với gánh nặng bệnh tim mạch trong bối cảnh già hóa dân số, thay đổi lối sống và chênh lệch tiếp cận dịch vụ y tế. Tăng huyết áp, chế độ ăn không lành mạnh, ô nhiễm không khí, rối loạn lipid máu, hút thuốc, béo phì và đái tháo đường là những yếu tố nguy cơ hàng đầu.
Muốn nâng tỷ lệ kiểm soát huyết áp, hệ thống y tế phải tăng sàng lọc sớm, đào tạo bác sĩ về đo huyết áp đúng cách và quản lý lâu dài, đồng thời trao quyền cho người bệnh tự theo dõi huyết áp hàng ngày. Gia đình cần coi việc đo huyết áp như thói quen sinh hoạt, không phải “chỉ dành cho người già”. Người bệnh phải chấp nhận điều trị suốt đời, thay đổi lối sống, không đợi đến khi có triệu chứng mới đo huyết áp. Khoảng cách giữa 26% mắc và 11,2% kiểm soát không phải định mệnh; đó là lời nhắc rằng nếu chúng ta đo đúng, theo dõi đều và điều trị nghiêm túc, tăng huyết áp có thể được kiểm soát thay vì âm thầm phá hủy sức khỏe.
