Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa: khi việc chuẩn bị năm học mới trở thành cuộc chạy marathon
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng đến sát hoặc sau ngày khai giảng, nhiều học sinh vẫn không có đủ sách vở học tập tối thiểu, buộc phụ huynh phải xếp hàng từ rạng sáng, chạy qua nhiều nhà sách và chấp nhận các giải pháp tạm bợ như photo hoặc tải bản PDF để con kịp theo học chương trình. Sự việc không còn là hiện tượng lẻ tẻ mà lặp lại trên diện rộng, cho thấy những lỗ hổng cố hữu trong khâu dự báo, in ấn và phân phối sách.
Thực tế, sáng 9-9, nhiều phụ huynh đổ về điểm bán của một nhà xuất bản tại TP.HCM từ 4h sáng để mua bổ sung sách giáo khoa khi năm học mới đã bắt đầu. Không ít người như chị Huyền Trang phải đi gần chục nhà sách quanh khu vực nhưng vẫn không đủ bộ, đành xin nghỉ làm, mất ngủ cả đêm vì lo sợ tới trễ sẽ hết sách cho con lớp 9, năm cuối cấp. Đây không chỉ là câu chuyện mệt mỏi của vài gia đình, mà là lời cảnh báo rằng hệ thống cung ứng sách đang buộc phụ huynh trả giá bằng thời gian, sức khỏe và cơ hội kinh tế.
Trong khi đó, cùng thời điểm, một học sinh lớp 11 ở Cần Thơ đã đi học ba ngày vẫn thiếu hàng loạt môn như ngữ văn, lịch sử, toán, vật lý, chuyên đề hóa. Cha em kể rằng trước khai giảng đã nhiều lần đến nhà sách ở khu vực nhưng không thể hoàn thiện bộ sách, ngày 4-9 phải đi nhà sách ba lần mà vẫn không mua được. Khi chuẩn bị năm học mới mà phụ huynh phải “trực chiến” như vậy, rõ ràng lỗi không nằm ở ý thức chủ động của cha mẹ, mà nằm ở một hệ thống phân phối thiếu trách nhiệm với người dùng cuối.
Từ TP.HCM đến Cần Thơ, Đà Nẵng, Đắk Lắk: thiếu sách giáo khoa là vấn đề toàn tuyến
Cảnh phụ huynh xếp hàng từ tờ mờ sáng trước điểm bán sách ở TP.HCM không phải là trường hợp cá biệt. Nhiều phụ huynh từ các khu vực lân cận như Bình Dương, Đồng Nai cũng phải chạy lên thành phố từ sớm với hy vọng mua đủ sách cho con trong những tuần đầu năm học. Có người cần mua ba bộ nhưng một buổi chỉ mua được hai, hôm sau lại tiếp tục quay lại xếp hàng. Đây là minh chứng rõ ràng rằng mạng lưới phân phối không đồng đều, phụ huynh buộc phải dồn về một vài điểm “cứu cánh” thay vì có thể mua ở nhà sách gần nhà.
Trong khi đó, ở khu vực Cần Thơ, Sóc Trăng cũ, các kệ nhà sách trống trơn, thiếu nhiều loại sách giáo khoa mà học sinh cần. Một phụ huynh tại Cần Thơ than thở ngày nào đi làm về cũng ghé hỏi, nhưng nhân viên chỉ nói chờ sách về, còn thời điểm thì không ai biết, khiến anh vô cùng mệt mỏi và không hiểu vì sao lại thiếu sách như vậy. Ở Đà Nẵng, một phụ huynh học sinh lớp 6 đã đi bảy nhà sách nhưng vẫn không tìm được sách âm nhạc, liên tục gọi, nghe bạn bè chỉ điểm nào cũng thử nhưng vẫn thiếu. Việc phải chạy 7-10 nhà sách để gom từng cuốn thể hiện hệ thống cung ứng bị chia lô, nhỏ giọt, đẩy rủi ro lên vai người mua.
Không chỉ thiếu sách giáo khoa, một số phụ huynh tại Hà Nội còn không thể mua được sách bài tập khoa học tự nhiên lớp 7 vì cuốn này không nằm trong bộ sách nhà trường phát. Cuối cùng, họ phải tải bản PDF trên mạng để in cho con, nhưng các tiệm in màu từ chối vì lo vi phạm bản quyền, chỉ dám in đen trắng. Thiếu sách giáo khoa, thiếu cả sách vở học tập kèm theo ở nhiều địa phương cho thấy đây là một vấn đề toàn tuyến, chứ không phải sự cố cục bộ của vài nhà sách hay vài trường học.
Khi số liệu đẹp không cứu được thực tế xấu: bài toán chuỗi cung ứng sách giáo khoa
Điều đáng nói là trong khi phụ huynh khắp nơi than thiếu sách, nhà xuất bản lại công bố những con số tưởng như “thừa mứa”. Một đơn vị phát hành cho biết đến đầu tháng 9 đã phân phối 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu sách bài tập, tài liệu bổ trợ, với lượng sách giáo khoa cung ứng đạt hơn 150% so với khối lượng đặt hàng ban đầu. Họ cũng khẳng định tất cả trường ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và 108 trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp tại các xã biên giới đã được cung ứng đủ sách. Trên giấy tờ, chuỗi cung ứng trông hoàn hảo; nhưng trên thực tế, phụ huynh thành phố vẫn phải xếp hàng từ 4h sáng.
Một đại diện nhà sách cho biết sách từ nhà xuất bản được giao theo nhiều đợt, nhưng nhiều đầu sách vẫn chưa có, khiến phụ huynh khó có thể mua đủ trọn bộ tại một nơi duy nhất. Đây chính là điểm nghẽn: dòng hàng được bơm ào ạt nhưng phân bổ nhỏ giọt, không theo nhu cầu thực tế của từng địa bàn. Thêm vào đó, có trường trước đó đã đăng ký mua sách cho học sinh, nhưng ngay trước năm học lại thông báo phụ huynh tự mua rồi sẽ hoàn tiền, khiến hàng loạt gia đình đột ngột phải lao đi tìm sách trong bối cảnh nguồn cung bán lẻ vốn đã căng. Hệ thống đã “đẩy bóng” trách nhiệm xuống thấp nhất – phụ huynh và học sinh – thay vì chịu trách nhiệm điều phối dữ liệu đặt hàng.
Trong khi chờ in bổ sung, nhà xuất bản cho biết dự kiến tháng 9 sẽ in thêm khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập, đồng thời chuẩn bị nguồn dự phòng khi xảy ra thiên tai, bão lũ. Một số trường tạm thời cho học sinh dùng bản số, giáo viên hướng dẫn photo những tài liệu cần cho bài tập. Nhưng đó chỉ là giải pháp chữa cháy. Nếu không thay đổi cách dự báo nhu cầu và tổ chức chuỗi cung ứng, dù in thêm hàng chục triệu bản, tình trạng thiếu sách giáo khoa vẫn có thể lặp lại ở những nơi “bị quên”, trong khi nơi khác thừa và tồn kho.
Tác động lên học sinh và túi tiền gia đình: cái giá vô hình của sự chậm trễ
Thiếu sách giáo khoa không chỉ là chuyện “chậm vài ngày cũng không sao” như nhiều người hay trấn an. Với những học sinh cuối cấp, phụ huynh phải thức trắng đêm vì lo con không đủ sách ngay từ đầu năm, sợ lỡ nhịp so với bạn bè. Một phụ huynh chia sẻ mỗi ngày sau giờ làm lại chạy qua nhà sách hỏi, nghe câu trả lời mơ hồ “không biết khi nào sách về” khiến anh kiệt sức và hoang mang. Khi chuẩn bị năm học mới trở thành cuộc rượt đuổi thiếu chắc chắn, cảm giác bất an bao trùm cả gia đình, làm xáo trộn lịch sinh hoạt và tâm lý học tập của trẻ.
Không có sách, nhiều gia đình buộc phải chọn giải pháp tạm bợ: photo màu hoặc đen trắng sách giáo khoa cho con học, với chi phí mỗi cuốn từ vài chục ngàn đến hơn 100.000 đồng. Đây là khoản phát sinh không hề nhỏ với các gia đình thu nhập trung bình, nhất là khi phải nhân lên cho nhiều môn, nhiều con. Chưa kể, chất lượng sách photo khó bền và khó đọc bằng bản in chuẩn, làm giảm trải nghiệm học tập. Ở Hà Nội, phụ huynh phải tải bản PDF rồi in, nhưng tiệm in màu sợ vi phạm bản quyền nên chỉ dám in đen trắng. Thay vì tập trung vào nội dung bài học, cả hệ thống đang buộc phụ huynh “xoay xở” để lách qua những rào cản do chính hệ thống tạo ra.
Về phía học sinh, việc thiếu sách khiến các em khó chuẩn bị bài trước ở nhà, không có tài liệu để ghi chú, làm bài tập kịp tiến độ. Dù một số trường cho dùng bản số hoặc photo tạm, điều đó không thay thế được việc mỗi em có bộ sách chuẩn trên tay. Trong dài hạn, sự chắp vá này làm suy giảm thói quen học tập nghiêm túc, gửi đi thông điệp sai lệch rằng sách giáo khoa – nền tảng của chương trình – có cũng được, thiếu cũng xong. Đó là một cái giá vô hình nhưng nặng nề, bởi nó bào mòn niềm tin của phụ huynh vào hệ thống giáo dục và làm tổn thương sự tôn trọng của học sinh với việc học.
Giải pháp cấp bách: minh bạch dữ liệu, cố định kênh đặt sách và tôn trọng phụ huynh
Để chấm dứt vòng lặp thiếu sách giáo khoa mỗi mùa khai giảng, điều quan trọng nhất là phải thay đổi cách nhìn: đây không phải “sự cố nhỏ” mà là lỗi hệ thống với hậu quả trực tiếp lên chất lượng dạy và học. Trước hết, việc đặt sách cần được cố định qua nhà trường tới từng lớp, từng học sinh, chốt số lượng sớm, tránh việc “đăng ký rồi lại trả về phụ huynh tự mua” như hiện nay. Khi số liệu nhu cầu chuẩn ngay từ đầu, nhà xuất bản và các nhà sách mới có cơ sở phân bổ hợp lý, hạn chế cảnh nơi thừa nơi thiếu.
Song song, cần minh bạch dữ liệu cung ứng: mỗi địa phương nên có cổng thông tin để phụ huynh tra cứu nhanh tình trạng sách giáo khoa, sách vở học tập theo từng lớp, từng bộ sách. Thực tế đã chứng minh, dù nguồn cung toàn hệ thống đạt hơn 150% so với đặt hàng, phụ huynh vẫn phải chạy khắp nơi gom từng cuốn – nghĩa là vấn đề nằm ở phân phối, không phải tổng số bản in. Một hệ thống theo dõi tồn kho theo thời gian thực, chia sẻ từ nhà xuất bản tới nhà sách, trường học sẽ giảm đáng kể cảnh xếp hàng từ 4h sáng chỉ để mua vài cuốn sách.
Cuối cùng, phải có kịch bản dự phòng rõ ràng cho từng cấp học: nếu thiếu sách, trường phải chủ động phát bản số, tổ chức in tập trung với chi phí hợp lý, thống nhất thay vì để phụ huynh tự lo mỗi người một kiểu. Cơ quan quản lý cần giám sát chặt việc thực hiện cam kết in bổ sung hàng triệu bản sách và chuẩn bị nguồn dự phòng thiên tai, đồng thời coi việc phụ huynh xếp hàng rồng rắn, chạy 7-10 nhà sách là dấu hiệu thất bại, chứ không phải “chuyện bình thường”. Khi phụ huynh được đối xử như đối tác – được thông tin sớm, rõ, có lựa chọn – thì việc chuẩn bị năm học mới mới thực sự lành mạnh, không còn là cuộc đua mệt mỏi và tốn kém cho cả gia đình.
