Từ cắt giảm kỳ thi đến câu hỏi: áp lực học đường đi đâu?
Việc bỏ thi học sinh giỏi cấp trường là chính sách yêu cầu các cơ sở giáo dục không còn tổ chức các vòng thi chọn học sinh giỏi ở cấp trường và cấp xã, ngoại trừ trường hợp cần thiết để tuyển chọn đội tuyển dự thi cấp trên, nhằm tinh giản thủ tục, giảm số lượng kỳ thi và hướng việc học trở về đúng bản chất là quá trình trải nghiệm, khám phá kiến thức thay vì chạy theo thành tích đo bằng giải thưởng. Theo Công văn 5922/BGDĐT-GDPT ngày 3/9/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu rà soát, cắt giảm các cuộc thi trong cơ sở giáo dục. Theo đó, trường học và cấp xã không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã, trừ trường hợp chọn đội tuyển dự thi cấp tỉnh, cấp quốc gia. Đây là động thái mạnh tay nhằm giảm áp lực học đường, nhưng thực tế cho thấy áp lực không mất đi mà đang được “tái cấu trúc”.
Áp lực “tạo nguồn” kéo dài từ lớp 6: cắt vòng thi nhưng không cắt kỳ vọng
Ở bậc trung học cơ sở, việc giữ nguyên kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh lớp 9 khiến các trường gần như buộc phải duy trì tư duy “tạo nguồn” từ sớm. Giáo viên chỉ ra rõ: muốn có đội tuyển lớp 9 thì phải có lớp 8, và muốn có lớp 8 thì vẫn phải khảo sát chọn nguồn từ lớp 6. Khi thi học sinh giỏi cấp trường bị cấm, nhiều nơi chuyển sang “bồi dưỡng âm thầm”, “khảo sát ngầm”, kéo áp lực ôn luyện âm ỉ suốt bốn năm thay vì dồn vào vài vòng thi công khai. Hệ quả là nhịp độ học vẫn căng, nhưng học sinh lại thiếu các mốc đánh giá khách quan, định kỳ để tự soi năng lực. Áp lực học đường không biến mất; nó chỉ chuyển từ áp lực vì thi sang áp lực vì phải luôn sẵn sàng nếu được chọn.
Vinh dự thi học sinh giỏi và nghịch lý tuyển sinh lớp 10
Xét về lý tưởng, được tham gia kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh là vinh dự và là cơ hội khẳng định bản lĩnh trí tuệ của học sinh. Nhưng đặt trong thực tế tuyển sinh lớp 10 công lập ngày càng khốc liệt, vinh dự ấy đi kèm một nghịch lý: giải học sinh giỏi cấp tỉnh hầu như không mang lại cơ chế cộng điểm hay ưu tiên tuyển sinh, trừ khi thi vào trường chuyên. Điều này khiến nhiều gia đình phân vân trước bài toán đầu tư hàng trăm giờ ôn luyện chuyên sâu cho các môn Lịch sử, Địa lý, Sinh học, Vật lý… trong khi nội dung tuyển sinh lại khác trọng tâm. Học sinh gánh áp lực kép: vừa giữ điểm số đại trà, vừa duy trì phong độ cho kỳ thi học sinh giỏi mà không chắc tác động đến cơ hội vào trường mong muốn. Áp lực học đường vì thế bớt màu “thi đua”, nhưng lại đậm màu “liệu có đáng không?”.
Khoảng trống tích cực: thêm thời gian cho sân chơi học thuật và sở thích
Điểm sáng đáng kể của việc cắt giảm kỳ thi là học sinh có thêm thời gian khám phá bản thân. Với teen, sự thay đổi này giảm bớt áp lực thi cử, hướng các em đến tâm thế khám phá, trải nghiệm việc học và hoạt động ngoại khóa theo nhu cầu, sở thích. Thay cho nhiều vòng thi học sinh giỏi cấp trường, các trường được khuyến khích xây dựng các sân chơi học thuật về tiếng Anh, STEM/STEAM, trải nghiệm, nghệ thuật, thể thao, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI)… với tinh thần vui và tự nguyện. Khi việc học không chỉ xoay quanh đề thi, học sinh có thêm không gian để đọc, viết, trao đổi với bạn và thầy cô, thử cách tiếp cận mới với môn mình yêu. Việc tham gia kỳ thi, theo góc nhìn nhiều phụ huynh, nên xuất phát từ năng lực, sở thích và sự hứng thú của con thay vì trở thành mục tiêu “phải có” của mọi gia đình.
Giải pháp: từ bỏ tư duy “gà chọi” đến thiết kế lại hệ thống thi chọn
Chủ trương cắt giảm kỳ thi học sinh giỏi cấp trường làm lộ rõ mâu thuẫn giữa tinh thần giảm tải và cách vận hành thực tế. Đại đa số giáo viên không phản đối thi học sinh giỏi, nhưng phản đối việc ép luyện quá sớm, biến trường học thành “lò gà chọi” nơi vài cá nhân gánh thành tích của cả lớp. Nếu mục tiêu là giảm áp lực học đường, hệ thống thi tuyển phải thay đổi đồng bộ: một đề xuất là nghiên cứu bỏ luôn kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh đối với các môn không dùng làm căn cứ tuyển sinh vào trường chuyên, trả lại học sinh thời gian cho học tập toàn diện. Nếu vẫn giữ, cần có quy chế cộng điểm hoặc ưu tiên tuyển sinh rõ ràng cho học sinh đạt giải, đồng thời tính đủ giờ dạy, hỗ trợ kinh phí tương xứng cho giáo viên bồi dưỡng. Khi kỳ thi được thiết kế lại như sân chơi học thuật Olympic – nơi chia sẻ và nuôi dưỡng đam mê – thay vì cuộc đua thành tích, lúc đó áp lực học đường mới có cơ hội giảm thực sự, không chỉ trên giấy tờ.
