EU muốn biến bàn đàm phán ba bên thành đa phương
Đàm phán Nga Ukraine là tiến trình tìm kiếm cách chấm dứt chiến sự giữa Moskva và Kyiv, trong đó các điều khoản lãnh thổ, an ninh và ngừng bắn quyết định liệu hòa bình có thể đứng vững hay không. Sau cuộc gặp với đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff ngày 21/10, Tổng thống Nga Vladimir Putin đồng ý tiến hành đàm phán ba bên với Ukraine và Mỹ vào tháng tới. Brussels muốn tận dụng cơ hội nối lại đối thoại để mở rộng khuôn khổ, thay vì để tương lai Ukraine do riêng ba bên quyết định. Ngày 23/10, Phó phát ngôn viên Ủy ban châu Âu Arianna Podestà cho biết EU được kỳ vọng sẽ có mặt trong một cuộc thảo luận đa phương cấp cao. Đây không chỉ là yêu cầu về ghế ngồi: châu Âu muốn bảo đảm các quyết định liên quan đến an ninh của mình không được thương lượng khi họ đứng ngoài.
EU đề xuất đại diện chung từ Ủy ban châu Âu và Hội đồng châu Âu; Brussels cũng không loại trừ khả năng quan chức châu Âu gặp trực tiếp đại diện Nga. Theo kế hoạch được nêu, vòng đàm phán dự kiến diễn ra trong nửa đầu tháng 11 tại Abu Dhabi vẫn được chuẩn bị theo hình thức ba bên, dù EU kỳ vọng có đối thoại đa phương với đại diện cấp cao. Sự khác nhau giữa kỳ vọng của Brussels và định dạng đang được chuẩn bị cho thấy việc mở rộng chưa phải chuyện đã rồi. Điện Kremlin chưa bác bỏ dứt khoát khả năng châu Âu tham gia, nhưng nhấn mạnh vòng tiếp theo vẫn là ba bên. EU tham gia hòa đàm vì thế trước mắt là mục tiêu chính trị, chưa phải một bảo đảm rằng khối sẽ có quyền định hình nội dung.
Khoảng cách cốt lõi chưa được thu hẹp
Mở rộng số bên tham gia có thể làm tăng tính chính danh, nhưng không tự hóa giải bất đồng khiến đàm phán bế tắc. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhiều lần khẳng định Kyiv không chấp nhận nhượng bộ lãnh thổ trong thỏa thuận ngừng bắn; ông Putin lại yêu cầu mọi điều khoản hòa bình tính đến việc Nga sáp nhập bốn tỉnh miền đông và miền nam Ukraine. Moscow còn được cho là chưa nhượng bộ mục tiêu kiểm soát toàn bộ Donbass, yêu cầu Ukraine không gia nhập NATO và ưu tiên một thỏa thuận toàn diện thay vì ngừng bắn tạm thời. Kyiv thì ủng hộ thảo luận về ngừng bắn, ngừng tấn công hạ tầng năng lượng và sáng kiến nhân đạo, đồng thời đề xuất đóng băng tiền tuyến hiện tại làm cơ sở cho bước tiếp theo. Những đề xuất ấy có thể mở lối cho trao đổi, nhưng chưa cho thấy hai bên đã thống nhất về đích đến.
Vì vậy, nguy cơ lớn nhất là nhầm một cuộc gặp mới với sự hội tụ lập trường. Một lệnh ngừng bắn có thể giảm giao tranh trước mắt, nhưng nếu không xử lý được tranh chấp lãnh thổ, cam kết an ninh và tương lai liên minh của Ukraine, nó có thể chỉ đóng băng xung đột thay vì giải quyết. Kyiv muốn phương Tây bảo đảm an ninh để ngăn chiến sự tái diễn; Moskva lại phản đối viễn cảnh Ukraine gia nhập NATO. Đây không phải chi tiết kỹ thuật để các phái đoàn giải quyết sau cùng, mà là mâu thuẫn về trật tự an ninh sau chiến tranh. Thêm người vào phòng họp có thể giúp soi rõ các lựa chọn, song một thỏa thuận hòa bình chỉ có ý nghĩa nếu những cam kết được chấp nhận và có thể duy trì.
Kyiv có thể chịu sức ép từ chính đồng minh
Đàm phán ba bên đặt Ukraine vào thế khó vì Washington vừa là bên trung gian quan trọng, vừa có khả năng gây sức ép lên Kyiv để chấp nhận điều khoản có lợi cho Moskva. Trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump thể hiện xu hướng nghiêng về Nga, giới phân tích lo ngại Ukraine khó nhận được sự ủng hộ của Mỹ với các điều kiện chấm dứt chiến sự. Ông Trump thúc giục Kyiv khép lại cuộc chiến, trong khi lực lượng Nga vẫn nắm thế thượng phong trên chiến trường. Nếu ưu tiên của Washington là đạt ngừng bắn nhanh, Ukraine có thể bị buộc lựa chọn giữa nhượng bộ trước mắt và nguy cơ mất sự hậu thuẫn của đối tác lớn nhất nếu từ chối. Đó là bất cân xứng cần được nhìn nhận thẳng thắn: bàn đàm phán có ba bên, nhưng áp lực không nhất thiết được phân bổ đều.
Thời điểm nối lại đối thoại cũng không thuận lợi. Tiến trình hòa bình đình trệ từ tháng 2, sau khi chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran khiến trọng tâm ngoại giao Washington chuyển phần lớn sang Trung Đông. Trong khi đó, các chuyên gia nhận định Mỹ đang dùng cách tiếp cận mềm mỏng với Nga, kết hợp lợi ích kinh tế nhằm đưa Moskva trở lại bàn đàm phán. EU muốn có mặt một phần vì lo ngại những thay đổi trong lập trường của Washington theo hướng có lợi cho Nga. Nhưng châu Âu từng bị bất ngờ, bị gạt khỏi tiến trình hoặc bị Mỹ phớt lờ; không có gì bảo đảm lần này sẽ khác. Vai trò châu Âu chỉ giúp cân bằng sức ép nếu các nước thành viên thống nhất và sẵn sàng duy trì hậu thuẫn cho Kyiv, điều kiện mà việc có đại diện tại bàn chưa thể thay thế.
Thêm ghế có thể tăng sức nặng, nhưng chưa tạo ra hòa bình
Mở rộng khuôn khổ có thể tạo hai tác động trái chiều. Một mặt, sự hiện diện của EU có thể giúp Kyiv có thêm hậu thuẫn chính trị, đồng thời cho Brussels cơ hội tác động đến lập trường của Washington. Lập trường Ukraine cũng chịu ảnh hưởng đáng kể từ các nước châu Âu, những bên tiếp tục hỗ trợ Kyiv. Mặt khác, nhiều đại diện hơn đồng nghĩa nhiều ưu tiên và lằn ranh cần dung hòa hơn; nếu không có tiếng nói chung, đa phương có thể làm quy trình phức tạp mà không khiến Moskva nhượng bộ. Câu hỏi then chốt không phải chỉ là ai được mời, mà là họ có thể phối hợp sức ép và bảo đảm an ninh nào để ngăn một thỏa thuận bất lợi cho Ukraine trở thành lựa chọn duy nhất.
Kết luận hợp lý lúc này là xem đề xuất của Brussels như nỗ lực cân bằng bàn đàm phán, không phải lối tắt tới hòa bình. Ukraine hoan nghênh hội đàm ba bên và hướng tới các bước như ngừng bắn, bảo vệ hạ tầng năng lượng cùng sáng kiến nhân đạo; đó có thể là những điểm mở đầu thiết thực. Nhưng khoảng cách về lãnh thổ, Donbass, NATO và bảo đảm an ninh vẫn sâu, còn Kyiv phải đối mặt sức ép từ Washington. EU tham gia hòa đàm chỉ tạo khác biệt nếu sự hiện diện đi kèm lập trường thống nhất và cam kết lâu dài. Nếu không, số ghế quanh bàn tăng lên nhưng quyền quyết định vẫn có thể nằm trong tay những bên có sức ép lớn nhất.
