Lấy mẫu ADN liệt sĩ: điểm khởi đầu quyết định cho hành trình trả lại tên
Quy trình lấy mẫu ADN liệt sĩ là chuỗi hoạt động khoa học và pháp y được thực hiện tại nghĩa trang liệt sĩ nhằm thu nhận, bảo quản và mã hóa mẫu sinh phẩm từ hài cốt, để sau đó giám định, đối sánh với ADN thân nhân, góp phần xác định danh tính hài cốt còn khuyết thiếu thông tin và trả lại tên tuổi, quê quán cho người đã hy sinh. Giám định ADN là hành trình có nhiều bước nối tiếp nhau, trong đó lấy mẫu chỉ là điểm khởi đầu nhưng là điểm khởi đầu quyết định. Nếu mẫu được chọn đúng, bảo quản đúng, thông tin ghi chép đầy đủ thì phòng xét nghiệm sẽ có nhiều cơ hội hơn để tách chiết ADN, kiểm tra chất lượng, tạo dữ liệu di truyền và đối sánh với mẫu thân nhân. Quan điểm không thể né tránh là: nếu khâu đầu tiên sai, cả hành trình tri ân phía sau sẽ gặp rủi ro.
Từ nghi lễ mở mộ đến khu vực pháp y: kỷ luật khoa học trong từng động tác
Phía sau mỗi phần mộ trong nghĩa trang liệt sĩ được mở là một quy trình đòi hỏi sự cẩn trọng, chính xác và kỷ luật nghiêm ngặt. Lấy mẫu ADN liệt sĩ khởi đầu bằng nghi thức dâng hương tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ, khẳng định đây là nhiệm vụ không chỉ chuyên môn mà còn thiêng liêng. Khi mở mộ, chiến sĩ bóc từng lớp đất, nhẹ nhàng đưa tiểu hài cốt lên, vệ sinh bên ngoài rồi phủ Quốc kỳ trước khi chuyển sang khu vực lấy mẫu ADN. Ở khu vực pháp y, mỗi trường hợp được lập hồ sơ riêng, đối chiếu mã số chặt chẽ để tránh nhầm lẫn. Các cán bộ pháp y chuẩn bị đầy đủ đồ bảo hộ, làm sạch thiết bị sau từng công đoạn để hạn chế nguy cơ nhiễm chéo và lựa chọn mẫu sinh phẩm phù hợp, ghi mã, bảo quản, hoàn thiện hồ sơ. Từng khâu, từng động tác đều phải thận trọng, tỉ mỉ, đúng quy trình kỹ thuật, như một cách thể hiện sự thành kính và tri ân cao nhất.
Chiến dịch 500 ngày đêm: hàng trăm nghĩa trang liệt sĩ và khối lượng công việc khổng lồ
Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đặt ra khối lượng công việc khổng lồ nhưng không cho phép bất kỳ bước nào được làm qua loa. Tại Gia Lai, lực lượng chức năng đã hoàn tất khai quật và lấy mẫu sinh phẩm phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại toàn bộ 113 nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn tỉnh. Theo thống kê, 11.976 phần mộ chưa xác định được danh tính thuộc diện phải lấy mẫu sinh phẩm để phục vụ giám định ADN, trong đó hơn 7.700 mẫu đủ điều kiện giám định và gần 3.400 mẫu đã được bàn giao để tiếp tục phân tích, đối sánh ADN. Một phát biểu tiêu biểu cho tinh thần chiến dịch là: "Mỗi cán bộ, chiến sĩ và thành viên tham gia Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đều xác định đây không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm thiêng liêng đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc". Con số lớn không làm lu mờ tính cá nhân của mỗi phần mộ; ngược lại, càng nhiều mẫu, càng cho thấy quyết tâm không để ai bị quên tên.
Công nghệ ADN pháp y và dữ liệu đa nguồn: tăng thêm cơ hội gọi đúng tên người đã khuất
Lấy mẫu ADN chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở công nghệ ADN pháp y và cách khai thác thông tin xung quanh phần mộ. Lực lượng chức năng không chỉ thu nhận mẫu sinh phẩm mà còn tiến hành song song việc thu thập, phục hồi và xác minh các dấu vết, thông tin có khả năng phục vụ nhận diện người hy sinh. Nguồn dữ liệu được khai thác từ hồ sơ, tư liệu lịch sử, lời kể nhân chứng, cựu chiến binh, đồng đội và thân nhân liệt sĩ, những mảnh thông tin tưởng nhỏ bé nhưng được rà soát, đối chiếu, góp nhặt để hoàn thiện hồ sơ cho từng phần mộ. Cùng với các phương pháp tìm kiếm truyền thống, lực lượng chức năng còn ứng dụng flycam, radar xuyên đất và nghiên cứu sử dụng trí tuệ nhân tạo, kết hợp kinh nghiệm thực tiễn với khoa học, công nghệ hiện đại. Các cán bộ lấy mẫu của Trung tâm pháp y luôn tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc chống nhiễm chéo: mang bảo hộ, thay găng, hạn chế người tiếp cận trực tiếp và không để mẫu của phần mộ này tiếp xúc với mẫu của phần mộ khác. Cách tiếp cận đa nguồn và đa công nghệ này cho thấy xác định danh tính hài cốt không phải là phép màu, mà là kết quả của khoa học kiên trì và tôn trọng từng chi tiết.
Giám định, đối sánh và ý nghĩa nhân văn của mỗi kết quả ADN
Khi các mẫu sinh phẩm đã qua khâu lấy mẫu, bảo quản và chuyển giao, công nghệ ADN pháp y tiếp tục hành trình quan trọng trong phòng xét nghiệm. Tại Quảng Ngãi, lực lượng chức năng đã khai quật 13.656 phần mộ tại 113 nghĩa trang liệt sĩ và thu nhận hơn 9.000 mẫu sinh phẩm đảm bảo điều kiện giám định ADN, trong đó 6.893 mẫu đã được bàn giao cho đơn vị pháp y quân đội và dự kiến tiếp tục bàn giao thêm 2.156 mẫu. Các mẫu thu được sẽ được giám định, đối sánh với dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ, kết quả đối sánh là cơ sở để xác minh thông tin, giúp các gia đình có thêm cơ hội tìm lại tên và quê quán của người thân đã hy sinh. Nói cách khác, mỗi dãy số ADN không chỉ là dữ liệu khô khan, mà là cầu nối giữa nghĩa trang liệt sĩ và mái nhà nghề xưa. Nhìn từ góc độ xã hội, việc xác định danh tính hài cốt là cách quốc gia thực hiện lời hứa với những người đã ngã xuống: không ai bị bỏ quên, và mỗi người đều xứng đáng được gọi đúng bằng tên mình.
