Giải trình tự ADN liệt sĩ: khoa học nhập cuộc vì một cái tên
Giải trình tự ADN trong xác định hài cốt liệt sĩ là quá trình phân tích vật liệu di truyền từ xương, răng hay mô còn sót lại để so sánh với mẫu của thân nhân, từ đó khẳng định danh tính của những người đã hy sinh nhưng chưa được ghi đúng tên trên phần mộ. Công nghệ pháp y hiện đại biến những mảnh xương vô danh thành dữ liệu di truyền, và dữ liệu ấy, khi trùng khớp với mẫu của gia đình, trở thành chiếc chìa khóa để mở lại một lịch sử cá nhân đã bị chiến tranh cắt đứt.
Nhưng đây không phải câu chuyện khô khan của phòng thí nghiệm. Đó là cuộc chạy đua với những dấu vết cuối cùng, nơi mỗi tiếng “có mẫu” vang lên ở nghĩa trang là niềm vui chung của cả tổ công tác, vì “đó có thể là cơ hội để một gia đình biết người thân của mình đang ở đâu sau hàng chục năm chờ đợi”. Ngay từ bước đầu lấy mẫu, lực lượng pháp y đã phải làm việc trong không gian trang nghiêm, từng thao tác chậm lại, vì họ hiểu rõ: trước mặt mình không chỉ là vật chứng, mà là những người con của đất nước đang yên nghỉ.
Thời gian bào mòn dấu vết: khoa học chống lại sự lãng quên
Nếu có kẻ thù thầm lặng của công nghệ pháp y trong xác định hài cốt, đó chính là thời gian. Sau hàng chục năm nằm dưới nhiều lớp đất, “thứ còn lại chỉ là những dấu tích đã bị thời gian bào mòn đến mức không thể lấy được mẫu”. Mỗi lần mở nắp một ngôi mộ liệt sĩ không chỉ danh, các tổ lấy mẫu đều phải chuẩn bị cho hai khả năng đối lập: hoặc tìm được phần xương, răng còn phù hợp để giải trình tự ADN; hoặc chứng kiến sự im lặng tuyệt đối của vật chất đã bị hủy hoại.
Chính vì thế, chất lượng mẫu trở thành ranh giới giữa hy vọng và bế tắc. Càng để lâu, ADN càng phân rã, nhiễm khuẩn, lẫn tạp chất, khiến việc phân tích khó hơn nhiều lần. Trên thực địa, nhân viên pháp y như ông Ngô Quốc Vương phải thay găng, vô trùng dụng cụ, kiểm soát chặt nguy cơ nhiễm chéo để giữ nguyên vẹn những gì ít ỏi còn lại. Mỗi mẫu lấy được là một chiến thắng nhỏ trước sự bào mòn của thời gian; mỗi lần không thể lấy mẫu là một khoảng lặng nặng nề, khi người làm chuyên môn phải thừa nhận: có những dấu vết đã rơi hẳn vào quên lãng.
Mỗi kết quả trùng khớp ADN là một hành trình khép lại
Giải trình tự ADN không dừng lại ở con số, biểu đồ hay tên gọi các đoạn gen. Mỗi dòng kết quả trùng khớp là một gia đình được khép lại hành trình chờ đợi. Câu chuyện của ông Bùi Văn Ẹm – có anh trai và em trai đều là liệt sĩ – cho thấy khoảng trống tinh thần kéo dài nhiều thập kỷ khi hài cốt người em Bùi Văn Chợn vẫn chưa được tìm thấy. Mẹ ông, một Mẹ Việt Nam Anh hùng, ra đi mà không biết con mình đang nằm ở đâu; điều bà mong mỏi nhất là “một lần được biết hài cốt con mình đang ở đâu”, nhưng mong ước ấy đã không thành hiện thực.
Khi chương trình lấy mẫu phục vụ giám định ADN được triển khai tại Nghĩa trang liệt sĩ Lạc Sơn, gia đình ông Ẹm lại có thêm hy vọng được gọi đúng tên người em trên phần mộ. Ở nghĩa trang này, 522 phần mộ có tới 399 phần mộ chưa xác định được danh tính, 16 phần mộ mới xác định được một phần thông tin. Những con số tưởng như chỉ là dữ liệu thống kê nhưng thực ra là 399 câu chuyện của các gia đình sống giữa chờ đợi và day dứt. Bởi như chính người dân ở đây nói: với người đã khuất, cái tên là vài dòng khắc trên bia; còn với người ở lại, đó là cả một đời chờ đợi.
Không chỉ là phòng thí nghiệm: khi khoa học đi cùng lịch sử và cộng đồng
Một mẫu hài cốt đến được phòng giám định ADN là kết quả của cả một chuỗi công việc đồng bộ, từ nghĩa trang ở xã đến các cơ quan chuyên môn cấp trên. Ở Lạc Sơn, chính quyền xã phải quán triệt văn bản chỉ đạo, rà soát thống kê từng phần mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin, hoàn thiện hồ sơ, sơ đồ, và cử cán bộ tham gia tập huấn nghiệp vụ. Ban Chỉ huy quân sự xã tham mưu, phối hợp chuẩn bị lực lượng, phương tiện, cơ sở vật chất; công an xã bảo đảm an ninh, trật tự và lấy mẫu máu thân nhân; phòng văn hóa – xã hội tuyên truyền để người dân cung cấp thông tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ trên địa bàn.
Nhìn từ bên ngoài, đây là một quy trình chuẩn mực của công nghệ pháp y. Nhưng nếu chỉ nhìn vậy thì quá hời hợt. Mỗi khâu khai quật, lấy mẫu, bảo quản, bàn giao đều đi kèm yêu cầu đặc biệt về sự cẩn trọng, vì “đây không chỉ là công việc chuyên môn, mà còn là nơi những người con của đất nước đang yên nghỉ”. Toàn bộ quy trình phải tránh sai sót, nhầm lẫn, đồng thời giữ trọn sự tôn nghiêm của nghĩa trang. Nói cách khác, đây là công việc đứng giữa hai thế giới: một bên là chuẩn mực khoa học đòi hỏi chính xác tuyệt đối, bên kia là đạo lý “đền ơn đáp nghĩa” mà bất kỳ sự cẩu thả nào cũng là không thể chấp nhận.
Kết luận: Cuộc chạy đua với thời gian không được phép dừng lại
Chiến dịch lấy mẫu trong 500 ngày đêm để tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ danh cho thấy quyết tâm không để những đồng đội vô danh mãi vô danh. Nhưng kết quả giám định ADN không thể có ngay; đôi khi, gia đình phải chờ thêm nhiều tháng, nhiều năm. Dù vậy, “mỗi mẫu ADN được lấy, mỗi thông tin được rà soát là thêm một cơ hội để những người đã hy sinh được trả lại danh tính”.
Từ nghĩa trang Lạc Sơn với 399 phần mộ chưa xác định được thông tin, đến những nghĩa trang khác trên cả nước, công nghệ pháp y và giải trình tự ADN đang trở thành cây cầu nối giữa khoa học và lòng biết ơn. Các nhà pháp y, chuyên gia di truyền, bộ đội, công an, cán bộ địa phương, thân nhân liệt sĩ – mỗi người một phần việc – cùng tham gia vào hành trình “đi tìm tên anh”. Cuộc chạy đua với thời gian và giới hạn khoa học vẫn tiếp diễn, nhưng điều quan trọng là nó không chỉ nhắm tới sự hoàn hảo trong phòng thí nghiệm. Mục tiêu cuối cùng là danh dự của người đã khuất và sự bình yên trong lòng người ở lại. Dừng lại đồng nghĩa với chấp nhận để thêm một liệt sĩ mãi mãi không chỉ danh – và đó là điều chúng ta không được phép làm.
