Lấy mẫu ADN liệt sĩ: từ chuẩn khoa học đến trách nhiệm lịch sử
Lấy mẫu ADN liệt sĩ để xác định danh tính hài cốt là quy trình pháp y áp dụng công nghệ giám định ADN lên các phần xương, răng hoặc mô còn lại trong mộ, với hệ thống mã hóa, bảo quản, đối chiếu dữ liệu di truyền của thân nhân nhằm trả lại tên tuổi cho những người hy sinh, đồng thời làm sáng tỏ thông tin lịch sử còn thiếu trong hồ sơ chiến tranh. Đây không phải thủ tục hành chính khô khan mà là bước đi khoa học hóa một nhiệm vụ thiêng liêng: đưa các liệt sĩ trở về với gia đình và quê hương. Vì thế, mọi thao tác hiện trường đều được đặt trên nền tảng kỷ luật chặt chẽ, tôn kính và trách nhiệm, chứ không chỉ là kỹ thuật lạnh lùng.
Quy trình pháp y nghiêm ngặt: bảo vệ từng mảnh xương, từng dòng dữ liệu
Điều làm nên giá trị của công nghệ giám định ADN không chỉ là máy móc trong phòng xét nghiệm mà là quy trình pháp y ở ngay phía sau mỗi phần mộ được mở. Tại Đông Phương Yên (Hà Nội), chiến sĩ phải bóc từng lớp đất, đưa tiểu hài cốt lên vệ sinh, đánh dấu vị trí, lập hồ sơ riêng, ghi mã số phụ thể để tránh nhầm lẫn giữa 7 mộ chưa rõ thông tin. Theo Trung tâm Pháp y Hà Nội, chống nhiễm chéo là nguyên tắc bắt buộc: thay găng, làm sạch thiết bị sau từng công đoạn, xử lý từng phần mộ theo trình tự riêng, hạn chế số người tiếp cận trực tiếp. Nếu mẫu được chọn đúng, bảo quản đúng, thông tin ghi chép đầy đủ, phòng xét nghiệm sẽ có nhiều cơ hội hơn để tách chiết ADN và đối sánh với mẫu thân nhân; ngược lại, một sai sót tại hiện trường có thể không thể sửa ở các bước sau.
Nhiều địa phương cùng hành động: ADN nối liền Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Hà Nội
Điểm thuyết phục nhất cho thấy lấy mẫu ADN liệt sĩ không phải phong trào nhất thời là sự vào cuộc đồng bộ ở nhiều địa phương. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Thiệu Yên (xã Thiệu Hóa, Thanh Hóa), 351 trong tổng số 733 mộ chưa xác định được danh tính đang được khai quật, lấy sinh phẩm theo quy trình chuyên môn để phục vụ giám định ADN và đối chiếu dữ liệu thân nhân. Ở Hà Tĩnh, Nghĩa trang liệt sĩ Núi Nài có khoảng 1.300 phần mộ, trong đó 63 phần mộ chưa rõ tên tuổi được thu nhận mẫu trong hai ngày 29 và 30/7. Cùng thời điểm, tại xã Phú Nghĩa, các nghĩa trang Đông Phương Yên, Đông Sơn, Thanh Bình và Trường Yên tiến hành lấy mẫu với kế hoạch cụ thể cho 7 mộ chưa rõ thông tin. Những con số này chứng minh chiến dịch xác định danh tính hài cốt đang diễn ra có hệ thống, không còn phụ thuộc vào may mắn hay suy đoán cảm tính.
Sự phối hợp ba bên: quân đội, pháp y và địa phương giữ chuẩn xác
Một quy trình phức tạp, kéo dài từ khai quật đến giải mã ADN sẽ sụp đổ nếu thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng. Tại Thiệu Hóa, tiếng nói chung giữa Đảng ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ xã và Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh tạo nên nền tảng chính trị – pháp lý để việc rà soát hồ sơ, đối chiếu từng phần mộ trước khi lấy mẫu diễn ra chuẩn xác. Ở Hà Tĩnh, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh quán triệt toàn khâu trước khi tổ khai quật bắt tay vào nhiệm vụ, rồi bàn giao mẫu hài cốt cho cơ quan chuyên môn, đồng thời số hóa thông tin mộ để phục vụ đối chiếu. Tại Trung đoàn 260 (Phòng không – Không quân), Thượng tá Lê Thủy Sơn nhấn mạnh đây là "nhiệm vụ chính trị đặc biệt thiêng liêng", nên công tác giáo dục tư tưởng, dân vận với thân nhân và địa phương phải đi trước một bước để mỗi động tác kỹ thuật đều gắn với lòng tri ân.
Ý nghĩa nhân văn: ADN giúp liệt sĩ trở về với tên tuổi và ký ức
Điểm cuối cùng cần nhấn mạnh là công nghệ lấy mẫu ADN không chỉ giải quyết một "bài toán danh tính" mà chữa lành một vết thương lịch sử. Các phần mộ vô danh không phải những số hiệu lạnh lùng; chúng gắn với nỗi mong mỏi của bao gia đình. Tại Đông Phương Yên, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Phú Nghĩa, ông Hoàng Văn Sáu chia sẻ kỳ vọng chiến dịch 500 ngày đêm sẽ giúp "các anh được trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình". Câu nói này là lời nhắc rằng mỗi mẫu xương, mỗi thông tin số hóa ở Núi Nài hay Thiệu Yên đều là bước trả lại ký ức cho cộng đồng. Công nghệ giám định ADN, với toàn bộ quy trình pháp y nghiêm ngặt, đang giúp chúng ta nối lại những đường dây bị đứt sau chiến tranh: giữa mộ chí và gia phả, giữa sử sách và nước mắt người thân.
