Giải trình tự ADN cho liệt sĩ: khoa học đứng về phía ký ức
Giải trình tự ADN xác định danh tính liệt sĩ là quá trình lấy mẫu hài cốt, phân tích thông tin di truyền và đối chiếu với ADN thân nhân để khẳng định quan hệ huyết thống, từ đó gắn tên tuổi cụ thể cho từng liệt sĩ, dù hài cốt đã chôn cất lâu năm và bị phân hủy một phần. Hạt nhân của công tác nhân đạo này không phải những nghi lễ hình thức mà là một quy trình khoa học chặt chẽ. Nếu thiếu kỷ luật kỹ thuật, mọi nỗ lực khai quật mộ và lấy mẫu hài cốt sẽ chỉ tạo thêm dữ liệu nhiễu, làm chậm hành trình trả lại tên cho người đã khuất. Khi chúng ta nói về tôn vinh liệt sĩ, điều thiết thực nhất chính là bảo vệ tính chính xác của từng mẫu sinh phẩm, bởi đó là “tiếng nói” cuối cùng của hài cốt trên bàn giám định pháp y.
Từ khai quật mộ tới ống nghiệm: vì sao quy trình lấy mẫu phải khắt khe
Muốn giải trình tự ADN có ý nghĩa, khâu khai quật mộ và lấy mẫu hài cốt phải đạt chuẩn ngay từ đầu. Nhiều phần mộ liệt sĩ đã được tu bổ kiên cố, có từ 2–3 lớp vỏ mộ, hài cốt nằm sâu nên quá trình khai quật đòi hỏi sự cẩn trọng và tuân thủ chặt chẽ quy trình kỹ thuật. Chỉ cần một động tác thiếu kiểm soát, mẫu xương hoặc răng vốn đã suy thoái theo thời gian sẽ bị ô nhiễm hoặc vỡ vụn, khiến giám định ADN mất cơ hội. Thực tế cho thấy có những trường hợp hài cốt đã mủn, mục, không còn mẫu phù hợp nên không thể lấy mẫu – đó là cái giá của thời gian và điều kiện bảo quản khắc nghiệt. Vì vậy, những người trực tiếp lấy mẫu phải ưu tiên tuyệt đối sự chính xác; chất lượng mẫu chính là “chìa khóa” để các bước phân tích và giám định pháp y sau đó có giá trị khoa học.
Hưng Yên là ví dụ rõ ràng cho thấy khoa học có thể rút ngắn con đường đến sự thật nếu quy trình tại hiện trường được tổ chức bài bản. Tại xã Quỳnh Phụ, 204 phần mộ được hoàn thành lấy mẫu chỉ trong 8 ngày, từ 22–30/8 – con số này không thể đạt được nếu lực lượng kỹ thuật không làm việc theo ca, bám sát thực địa và xử lý từng trường hợp mà vẫn bảo đảm quy trình. Ở chiều ngược lại, mỗi phần mộ không đủ điều kiện lấy mẫu nhắc chúng ta rằng mọi chậm trễ trong bảo tồn và khai quật mộ đều có thể biến một liệt sĩ thành “vô danh” lâu hơn nữa. Khi thời tiết bất lợi, nền đất ẩm ướt, hoặc mộ bị hư hại, rủi ro mất mẫu tăng lên; đó là những thách thức kỹ thuật mà chỉ kỷ luật khoa học và sự kiên trì tại hiện trường mới có thể bù đắp phần nào.
Hưng Yên, Bắc Ninh và bài học về tổ chức chiến dịch ADN trên diện rộng
Nhìn vào Hưng Yên và Bắc Ninh, có thể thấy giải trình tự ADN không chỉ là chuyện phòng thí nghiệm mà là một chiến dịch tổ chức trên diện rộng. Hưng Yên đặt mục tiêu khai quật, lấy mẫu 4.356 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin và đã hoàn thành 100% nhiệm vụ, thu được 3.734 mẫu hài cốt, đạt 85,7%; 622 mộ không đủ điều kiện lấy mẫu. Đây là một trong những câu nói nên được trích dẫn: "Việc hoàn thành sớm 5 tháng so với kế hoạch tạo tiền đề để Hưng Yên tiếp tục thực hiện các bước giám định, đối sánh". Thành công ấy cho thấy khi quân sự, công an, y tế và chính quyền địa phương đồng lòng, tiến độ có thể được rút ngắn mà vẫn giữ chuẩn mực khoa học.
Bắc Ninh lại chứng minh một điều khác: hiệu quả không đến từ khẩu hiệu mà từ đào tạo và quản lý dữ liệu. Toàn tỉnh có 2.758 mộ cần lấy mẫu tại 215 nghĩa trang thuộc 92 xã, phường. Đến ngày 9/9/2026, các lực lượng đã hoàn thành khai quật 2.559 mộ tại 191 nghĩa trang và thu nhận được 1.996 mẫu sinh phẩm. Kế hoạch đặt ra là hoàn thành lấy mẫu tại thực địa vào ngày 15/9, sớm khoảng 6,5 tháng so với tiến độ đề ra. Đây là “bằng chứng sống” rằng nếu tập huấn kỹ thuật cho hàng trăm cán bộ, tổ chức đội ngũ 78 người trực tiếp tham gia và đồng thời mã hóa, số hóa thông tin từng phần mộ, thì một tỉnh hoàn toàn có thể triển khai lấy mẫu hài cốt quy mô lớn mà vẫn giữ được tính hệ thống, giảm thiểu nhầm lẫn trong khâu giám định pháp y sau này.
Giải trình tự ADN và giám định pháp y: từ ống nghiệm tới hồ sơ gia đình
Khi mẫu sinh phẩm đã rời nghĩa trang, công việc chuyển sang tay các nhà giám định pháp y và chuyên gia di truyền. Từ những mẫu xương, răng hoặc mô, bước tiếp theo là phân tích và đối sánh dữ liệu ADN. Ở đây, giải trình tự ADN – cùng các công nghệ phân tích ADN thế hệ mới – giúp khai thác thêm thông tin di truyền từ những mẫu khó, mở rộng khả năng xác định danh tính trong những trường hợp mà phương pháp truyền thống bó tay. Nhưng chuỗi số ADN không có ý nghĩa nếu thiếu một đầu mối đối sánh: đó là ADN của thân nhân. Khi thông tin di truyền từ hài cốt được đối chiếu với ADN của thân nhân, các dấu hiệu tương đồng về huyết thống cung cấp căn cứ khoa học để xác định danh tính liệt sĩ. Mỗi mẫu được phân tích không chỉ là một thí nghiệm mà là một “phiên đối thoại” giữa quá khứ và hiện tại.
Không phải mọi mẫu đều cho kết quả, nhưng mỗi lần đối sánh thành công là một gia đình được “khép lại vòng tròn chờ đợi”. Khi dữ liệu được đối sánh thành công, những người đã hy sinh có thêm cơ hội được trả lại tên tuổi và trở về với gia đình sau nhiều năm chờ đợi. Điều đáng nói là quy trình này không dừng ở phòng thí nghiệm: tại Bắc Ninh, thông tin từng phần mộ được mã hóa, số hóa để quản lý đầy đủ, chính xác, giúp liên kết chặt chẽ giữa kết quả giám định ADN và hồ sơ nghĩa trang. Những dữ liệu này sẽ phục vụ các bước tiếp theo trong quá trình xác định danh tính liệt sĩ, góp phần làm rõ thông tin về những người đã hy sinh nhưng chưa được xác định đầy đủ danh tính. Nói cách khác, mỗi hồ sơ điện tử là “nhịp cầu” nối chuỗi ADN với tên họ, quê quán, đơn vị chiến đấu – những dữ liệu nhân văn không thể thay thế bằng bất kỳ con số trừu tượng nào.
Những giới hạn kỹ thuật và trách nhiệm của thế hệ hôm nay
Dù giải trình tự ADN đã mở ra cánh cửa khoa học, chúng ta không nên ảo tưởng rằng công nghệ có thể giải quyết mọi thứ. Thời gian, điều kiện chôn cất và bảo tồn mộ phần để lại nhiều giới hạn khách quan: ở Bắc Ninh có 563 trường hợp chưa thể lấy được mẫu, trong đó 171 trường hợp hài cốt đã mủn, mục, không còn mẫu phù hợp; 337 mộ không có tiểu và 55 mộ tập thể. Ở Hưng Yên, 622 mộ không đủ điều kiện lấy mẫu. Những con số này là lời nhắc rằng nếu các thế hệ sau không kịp thời quy hoạch, chỉnh trang và bảo vệ nghĩa trang, thì dù có công nghệ tốt đến đâu, cửa sổ thời gian cho xác định danh tính liệt sĩ cũng sẽ khép lại.
Tuy vậy, mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận đã tạo thêm một nguồn dữ liệu khoa học cho hành trình tìm lại danh tính. Hoàn thành lấy mẫu chỉ là bước đầu; điều quan trọng hơn là duy trì một hệ thống dữ liệu di truyền, hồ sơ nghĩa trang và thông tin thân nhân được cập nhật liên tục. Khi một địa phương chủ động phát phiếu thu thập thông tin đến hàng trăm nghìn hộ dân và tiếp nhận hàng trăm nghìn phiếu phản hồi, họ không chỉ hỗ trợ phòng thí nghiệm mà còn khẳng định rằng xác định danh tính liệt sĩ là trách nhiệm chung, không phải nhiệm vụ riêng của ngành nào. Cuối cùng, ADN chỉ là công cụ; còn việc một liệt sĩ có được gọi đúng tên hay không phụ thuộc vào cách chúng ta tổ chức xã hội, tôn trọng dữ liệu và đối xử với những phần mộ chưa biết tên như đối xử với ký ức của chính mình.
