Xác định ADN liệt sĩ: từ ký ức gia đình đến dữ liệu di truyền
Xác định ADN liệt sĩ là quá trình dùng công nghệ phân tích vật liệu di truyền của hài cốt và thân nhân để khẳng định mối quan hệ huyết thống, bổ sung cho hồ sơ lịch sử và ký ức gia đình nhằm xác định danh tính hài cốt với độ tin cậy cao, đưa người đã khuất trở về đúng tên tuổi và huyết tộc của mình.
Hàng trăm nghìn phần mộ vô danh không chỉ là khoảng trống trên bia mộ, mà là nỗi day dứt trong mỗi gia đình. Trước đây, xác định danh tính hài cốt chủ yếu dựa vào hồ sơ, sơ đồ mộ chí và lời kể đồng đội – những thứ đã phai mờ theo thời gian, địa danh đổi thay, nhân chứng lần lượt qua đời. Khi di truyền học ứng dụng bước vào, giám định ADN cho phép xác định quan hệ huyết thống giữa hài cốt liệt sĩ và thân nhân với độ chính xác cao, thay đổi hoàn toàn cách chúng ta đi tìm tên người lính. Mỗi mẫu ADN thân nhân thu nhận hôm nay không còn là thủ tục hành chính, mà là một lời cam kết bằng khoa học rằng sự hy sinh sẽ không bị quên lãng.
Công nghệ ADN và “ngân hàng ký ức” cho hàng trăm nghìn liệt sĩ
Điểm mấu chốt của xác định ADN liệt sĩ hiện nay không chỉ là một xét nghiệm đơn lẻ, mà là cả hệ thống công nghệ và cơ sở dữ liệu di truyền quy mô lớn. Sau khi được thu nhận, mỗi mẫu được mã hóa thông tin, kiểm tra dữ liệu, bảo quản sinh phẩm, tách chiết ADN và xây dựng hồ sơ điện tử phục vụ đối sánh. Đây là một quy trình kỹ thuật chặt chẽ, bởi chỉ một sai sót về quan hệ huyết thống hay thông tin nhân thân cũng có thể kéo theo kết luận sai.
Ở cấp địa phương, việc thu nhận hàng chục nghìn mẫu đã mở đường cho một “ngân hàng sinh học” phục vụ xác định danh tính hài cốt trong dài hạn. Theo các chuyên gia pháp y, thu nhận mẫu sinh phẩm từ hài cốt không chỉ để phân tích trước mắt mà còn xây dựng ngân hàng mẫu sinh học quốc gia, tạo nguồn dữ liệu để đối sánh khi quy tập hài cốt mới. Nói cách khác, di truyền học ứng dụng đang tạo ra một kho ký ức số, nơi mỗi sợi ADN trở thành manh mối trả lại tên cho những người lính đã nằm lại hàng chục năm.
ADN nhân, ADN ty thể, Y‑STR: vì sao dòng mẹ quan trọng?
Khi nói đến phương pháp lấy mẫu ADN, nhiều gia đình nghĩ ngay đến con ruột liệt sĩ. Tuy nhiên, trong xác định danh tính hài cốt, việc chọn thân nhân để đối chiếu không chỉ dựa vào mức độ “gần gũi” trên cây phả hệ. Các phòng xét nghiệm có thể dùng ADN nhân (autosomal), ADN ty thể (mtDNA) hoặc ADN nhiễm sắc thể Y (Y‑STR), tùy chất lượng hài cốt, mức độ phân hủy và đặc điểm phả hệ từng gia đình.
Với hài cốt đã chôn cất hàng chục năm, ADN nhân thường bị tổn thương nặng khiến việc phân tích khó khăn, trong khi ADN ty thể lại có số bản sao trong mỗi tế bào nhiều hơn rất lớn nên khả năng thu nhận cao hơn. Đây là lý do mtDNA được dùng rộng rãi trong nhận dạng hài cốt lịch sử và giám định pháp y. Theo ThS Nguyễn Thị Nga, ADN ty thể có cơ chế di truyền đặc biệt: gần như toàn bộ chỉ được truyền theo dòng mẹ. Cả con trai lẫn con gái đều nhận mtDNA từ mẹ, nhưng chỉ con gái tiếp tục truyền cho thế hệ sau, tạo thành chuỗi di truyền liên tục trên nhánh mẹ.
Vì sao cần mẫu từ em gái ruột thay vì con ruột liệt sĩ?
Chính quy luật di truyền của ADN ty thể làm thay đổi trực giác của nhiều gia đình về “người cho mẫu tốt nhất”. Khi phải dùng mtDNA vì hài cốt đã phân hủy nặng, người có quan hệ huyết thống gần nhất (con ruột) chưa chắc là người cho mẫu phù hợp nhất. Nếu lấy mẫu từ em gái ruột của liệt sĩ, cả hai đều nhận cùng một dòng mtDNA từ mẹ; mtDNA này về cơ bản vẫn được bảo toàn qua nhiều thế hệ trên cùng một dòng mẹ. Khi đối chiếu mtDNA từ hài cốt với em gái, phòng xét nghiệm có cơ hội cao hơn để tìm được sự trùng khớp rõ ràng.
Trong khi đó, con ruột liệt sĩ không mang mtDNA của cha mà mang mtDNA của mẹ chúng – tức là một dòng mẹ khác, không phản ánh trực tiếp dấu vết di truyền của người lính. Trong một số trường hợp khác, ADN nhiễm sắc thể Y cũng có thể được sử dụng để truy tìm quan hệ theo dòng nam, nhưng điều này đòi hỏi phải còn đủ vật liệu di truyền phù hợp và có thân nhân nam cùng dòng để đối chiếu. Nói ngắn gọn, chọn em gái ruột không phải vì “thương em hơn con”, mà vì khoa học cho thấy đó là lựa chọn di truyền hợp lý nhất khi phải dựa vào mtDNA.
Chiến dịch 500 ngày đêm và ý nghĩa nhân văn của di truyền học ứng dụng
Chiến dịch 500 ngày đêm thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ là minh chứng rõ ràng nhất cho cách khoa học được đưa vào một nhiệm vụ mang tính đạo lý quốc gia. Có địa phương đã trở thành nơi đầu tiên hoàn thành 100% kế hoạch thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ theo chiến dịch này, tạo nền tảng quan trọng cho công tác đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Mỗi mẫu ADN thân nhân được thu nhận hôm nay sẽ trở thành dữ liệu quan trọng phục vụ xác định danh tính hài cốt trong tương lai.
“Mỗi phần mộ được lấy mẫu sinh phẩm là thêm một cơ hội để những người lính chưa biết tên có thể được xác định danh tính bằng khoa học ADN.” Đó không phải là khẩu hiệu, mà là sợi dây nối giữa phòng thí nghiệm và nghĩa trang, giữa ống nghiệm và bàn thờ gia đình. Trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, mỗi mẫu ADN đều có giá trị khác nhau; việc chọn đúng người cho mẫu, đúng loại ADN để phân tích và xây dựng chính xác sơ đồ phả hệ là chìa khóa tăng khả năng tìm được sự trùng khớp, góp phần đưa những người lính trở về với tên gọi, quê hương và người thân đang chờ đợi.
