Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính: cuộc đổi mới không thể chỉ làm cho có
Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính là phương thức tổ chức kỳ thi cuối cấp sử dụng hệ thống máy tính, phần mềm chuyên dụng và hạ tầng mạng thay cho đề thi và bài làm trên giấy, đòi hỏi các địa phương đồng thời nâng cấp hạ tầng công nghệ giáo dục, chuẩn hóa quy trình tổ chức thi và chuẩn bị kỹ năng số, tâm lý cho học sinh, giáo viên để đảm bảo an toàn, minh bạch và hạn chế rủi ro kỹ thuật. Bộ GD-ĐT đã hoàn thiện đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036, và từ năm học 2026-2027, kỳ thi này sẽ bắt đầu được thí điểm tại một số địa phương đủ điều kiện, trong khi những nơi còn lại tiếp tục thi trên giấy. Đây không phải là một thay đổi mang tính trang trí, mà là bước ngoặt buộc hệ thống giáo dục phải nghiêm túc đầu tư công nghệ trường học, chấp nhận những chi phí, xáo trộn và áp lực kèm theo để đổi lấy một kỳ thi minh bạch, dễ truy vết và phù hợp với thời đại số.
Hạ tầng công nghệ giáo dục: nền móng quyết định sự thành bại
Khi kỳ thi THPT trên máy tính trở thành hiện thực, điểm nghẽn đầu tiên thuộc về hạ tầng công nghệ giáo dục. Máy tính đủ cấu hình, đường truyền ổn định, hệ thống điện, các lớp bảo mật và phần mềm bản quyền không còn là hạng mục “trang trí” mà trở thành điều kiện sống còn để một ca thi có thể diễn ra trọn vẹn. Thực tế, các trường đang phải rà soát toàn diện hệ thống phòng máy, lên kế hoạch nâng cấp cấu hình, cải thiện mạng tốc độ cao, đảm bảo vận hành đồng thời số lượng lớn thiết bị trong cùng một ca thi. Ở một trường, 4 phòng máy với 160 máy tính cùng chi phí bản quyền phần mềm dự toán lên đến vài trăm triệu đồng cho thấy đầu tư công nghệ trường học không hề nhẹ nhàng. Nhiều đơn vị buộc phải xây dựng phương án kỹ thuật dự phòng theo nguyên tắc “không để gián đoạn ca thi”, từ máy tính dự phòng đến đường truyền mạng dự phòng. Câu hỏi đặt ra là: bao nhiêu địa phương ngoài các đô thị lớn đủ nguồn lực để làm điều đó trước thời điểm thí điểm?
TP.HCM chủ động chuẩn bị: trường học đi trước, hệ thống phải theo kịp
Trong bức tranh chung còn nhiều băn khoăn, một số trường THPT tại TP.HCM đang cho thấy cách tiếp cận chủ động và có lộ trình đối với kỳ thi mới. Có trường đã chú trọng trang bị hạ tầng, đường truyền, phòng máy và bản quyền phần mềm từ sớm, sau đó giao tổ bộ môn Tin học hướng dẫn học sinh làm quen với thao tác thi trên máy, áp dụng với gần 1.900 học sinh toàn trường, đặc biệt chú trọng khối 12. Trường khác xây dựng lộ trình trên ba trục: đầu tư và nâng cấp hạ tầng kỹ thuật công nghệ; đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ; tổ chức tập dượt và chuẩn bị tâm thế cho học sinh. Năm học 2025-2026, Trường THPT Tam Phú có 300 học sinh tham gia kỳ thi thử tốt nghiệp THPT trên máy tính theo yêu cầu của Bộ GD-ĐT, sau nhiều năm thí điểm kiểm tra trên máy. Đây là minh chứng rằng nếu coi thi THPT trên máy tính là một dự án chuyển đổi số thật sự, chứ không phải phong trào, thì nhà trường hoàn toàn có thể chủ động chuẩn bị kỳ thi mới từng bước một, thay vì chờ mệnh lệnh hành chính.
Không chỉ là máy móc: bài toán con người và tâm lý thi cử
Một sai lầm dễ gặp là nghĩ rằng thi THPT trên máy tính chỉ cần mua đủ thiết bị. Trên thực tế, yếu tố con người mới là phần khó hơn. Các trường đang phải bồi dưỡng đội ngũ về kỹ năng số hóa ngân hàng câu hỏi, xây dựng ma trận đề thi bám sát cấu trúc đề tốt nghiệp, nắm quy trình vận hành ca thi và xử lý sự cố kỹ thuật. Thầy cô được khuyến khích đổi mới kiểm tra trên máy để học sinh làm quen từ thao tác làm bài, phân bổ thời gian đến kiểm tra đáp án. Một trường xây lộ trình làm quen từng bước: bắt đầu từ các môn trắc nghiệm, sau đó mở rộng sang kiểm tra giữa kỳ, cuối kỳ mô phỏng kỳ thi thật, thậm chí tổ chức khảo sát giả định toàn trường để tập dượt tâm lý và xử lý tình huống. Theo một giảng viên đại học, giá trị của thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không nằm ở việc thay con người bằng công nghệ, mà ở chỗ công nghệ hỗ trợ kỳ thi an toàn, minh bạch khi tăng khả năng truy vết. Điều quan trọng nhất là giáo viên, học sinh, phụ huynh được chuẩn bị sẵn sàng tư tưởng, tâm lý cho đổi mới này.
Từ thí điểm đến phổ biến: cần một tầm nhìn dài hơi thay vì chạy theo thời vụ
Đề án thi tốt nghiệp THPT trên máy tính đã xác lập một lộ trình dài hơi đến năm 2036, nhưng tấm bản đồ đó chỉ có ý nghĩa khi các địa phương dám nhìn thẳng vào thách thức, thay vì coi thí điểm là phong trào rồi trở lại cách làm cũ. Dự kiến từ năm học 2026-2027, một số địa phương đủ điều kiện sẽ được chọn thí điểm, trong đó TP.HCM có khả năng tham gia và đang tính đến phương án cho học sinh tự nguyện đăng ký dự thi trên máy để đảm bảo quyền lợi. Để thí điểm không biến thành áp lực bất công giữa các vùng, ngành giáo dục cần coi hạ tầng công nghệ giáo dục là phần của chuẩn tối thiểu, bố trí nguồn lực và hướng dẫn rõ ràng để các tỉnh thành yếu hơn không bị bỏ lại phía sau. Lộ trình kiểm tra trên máy, thi thử rồi mới thi thật như cách một số trường đang làm cho thấy con đường hợp lý: các thay đổi lớn phải được mô phỏng, thử nghiệm, điều chỉnh, rồi mới mở rộng quy mô. Kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính sẽ chỉ thành công nếu được nhìn như một cuộc chuyển đổi hệ thống, nơi công nghệ và con người cùng được chuẩn bị, thay vì một cuộc “đổi hình thức” vội vã ở đích thi cử.
