Khi bài học trở thành sản phẩm
Dự án khoa học học sinh là hoạt động biến kiến thức trên lớp thành câu hỏi thực tế, rồi dùng thử nghiệm, đo lường và điều chỉnh để tạo ra sản phẩm có thể kiểm chứng. Đây không phải phần trang trí cho chương trình học: giá trị nằm ở cách các em học cách suy nghĩ khi kết quả đầu tiên chưa đạt.
Tại Ngày hội Khoa học, Công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số do Trường THPT chuyên Lê Thánh Tông tổ chức ngày 7.1, học sinh giới thiệu 14 dự án cấp trường ở nhiều lĩnh vực. Các nhóm đưa ra ý tưởng từ phụ phẩm táo, vỏ tôm đến những giải pháp gắn với công nghệ mới. Nhà trường khuyến khích học sinh tìm vấn đề, đề xuất cách giải quyết, thử nghiệm rồi tiếp tục hoàn thiện sản phẩm. Cách tiếp cận ấy đáng chú ý hơn màn trưng bày thành phẩm: nó cho thấy học sinh sáng tạo không phải nhờ một ý tưởng lóe lên, mà nhờ được phép thử, sai và làm lại.
Từ phụ phẩm đến câu hỏi nghiên cứu
Một đề tài của Phạm Xuân Bảo Hân và Lương Mạnh Linh, học sinh lớp 11 chuyên Sinh, khảo sát cách chiết pectin từ bã táo để thử làm vỏ viên nang thực vật. Ý tưởng bắt đầu từ mối bận tâm trong gia đình: người thân ăn chay lo ngại vỏ nang có gelatin nguồn gốc động vật. Thay vì dừng ở mong muốn tìm lựa chọn khác, hai em xem xét đặc tính tạo gel, tạo màng của pectin rồi tiến hành các bước chiết xuất và thử vật liệu.
Kết quả bước đầu chưa phải sản phẩm hoàn chỉnh; hình dạng vỏ nang còn cần chỉnh sửa, còn nguồn bã táo cũng không phải lúc nào dễ kiếm. Chính những giới hạn ấy làm lộ rõ bản chất của học qua thực hành: kiến thức không tự chuyển thành giải pháp, mà cần thời gian, vật liệu và những lần điều chỉnh. Một nhóm khác tách chitin từ vỏ tôm rồi thủy phân để tạo glucosamine HCl. Từ 3,20 g vỏ tôm ban đầu, các em thu được khoảng 0,31 g sản phẩm, với hiệu suất chuyển hóa chitin 56,36%. Nhóm cũng nhận định cần nghiên cứu sâu hơn trước khi cân nhắc ứng dụng.
Khoa học gần đời sống và dễ nhìn thấy
Ngày 8.11, Ngày hội Học sinh THPT và Liên hoan câu lạc bộ, đội, nhóm trường THPT, trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên năm 2026 diễn ra tại Trường THPT Gia Định, TP.HCM. Ở đó, học sinh không chỉ nghe giới thiệu mà còn trực tiếp quan sát và trải nghiệm các mô hình vật lý: dao động điều hòa, sóng dừng, máy in 3D và quả cầu tạo tĩnh điện. Những hình ảnh cụ thể giúp biến đồ thị hay khái niệm vốn khó hình dung thành hiện tượng có thể quan sát, chạm vào và thảo luận.
Câu lạc bộ Hóa học PNC của Trường THPT Phú Nhuận giới thiệu giấy thử hàn the làm từ nghệ, xuất phát từ mối quan tâm về an toàn thực phẩm. Nhóm dùng curcumin trong nghệ làm chất chỉ thị; khi gặp môi trường kiềm, giấy có thể đổi từ vàng sang cam đỏ hoặc nâu đỏ. Đây là ví dụ thuyết phục về cách kiến thức hóa học kết nối với đời sống, nhưng giới hạn của sản phẩm cũng cần được nói rõ: giấy chỉ có giá trị sàng lọc ban đầu, không thay thế kiểm nghiệm chuyên biệt. Sáng tạo có trách nhiệm phải đi cùng việc nêu đúng điều sản phẩm làm được và chưa làm được.
Mở rộng lớp học, không hạ thấp chuẩn mực
Các hoạt động trải nghiệm có sức nặng khi chúng nối được sách giáo khoa với câu hỏi thật. Một học sinh tham gia thử quả cầu tĩnh điện cho biết quan sát trực tiếp giúp em hiểu nguyên lý vật lý dễ hơn. Câu lạc bộ Vật lý+ cũng chọn các mô hình nhằm biến lý thuyết khô khan thành thí nghiệm sinh động. Tại ngày hội ở Lê Thánh Tông, các hoạt động STEM, thiết kế tư duy, in 3D và chia sẻ về ứng dụng AI trong giảng dạy bổ sung thêm cơ hội để học sinh tự làm, tự hỏi và trình bày ý tưởng.
Nguồn tư liệu ghi nhận học sinh đã đưa AI, IoT và công nghệ mới vào quá trình triển khai ý tưởng, nhưng không nêu cụ thể tên hay cấu tạo của một mô hình AI IoT; vì vậy không nên biến thông tin khái quát ấy thành một sản phẩm xác định. Điều đáng giữ lại là nguyên tắc: trải nghiệm ngoài lớp không thay thế nền tảng kiến thức hay kiểm nghiệm chuyên môn, mà tạo nơi để vận dụng chúng. Khi câu lạc bộ, nhà trường và người hướng dẫn dành chỗ cho thử nghiệm có giới hạn rõ ràng, học sinh vừa học sâu hơn vừa hiểu trách nhiệm của người làm khoa học. Đó mới là cách biến tò mò thành năng lực.
